CHƯƠNG IX
THANH NIÊN MIỀN NAM THAM GIA ĐẤU TRANH BẢO VỆ H̉A B̀NH, ĐÁNH BẠI “CHIẾN LƯỢC CHIẾN TRANH ĐẶC BIỆT” CỦA ĐẾ QUỐC MỸ

1. Phong trào đấu tranh chính trị, diệt ác phá ḱm kẹp, tiến tới Đồng Khởi, giành quyền làm chủ về tay nhân dân.

Với âm mưu chia cắt đất nước lâu dài, biến miền Nam thành thuộc địa kiểu mới, đế quốc Mỹ từng bước hất cẳng Pháp, đưa Ngô Đ́nh Diệm cùng bọn tay sai lên nắm quyền thống trị, thẳng tay đàn áp phong trào cách mạng miền Nam và phá hoại công cuộc xây dựng chủ nghĩa xă hội ở miền Bắc.

Nhân dân và tuổi trẻ miền Nam vừa được hưởng niềm vui thắng lợi của 9 năm kháng chiến đă phải tiếp tục cuộc đấu tranh trong điều kiện mới vô cùng gay go, gian khổ để đ̣i Mỹ - Diệm phải thi hành Hiệp định Giơnevơ, đ̣i quyền dân sinh, dân chủ, bảo vệ các quyền lợi ta đă giành được, chống khủng bố và trả thù những người kháng chiến cũ.

Để bảo toàn lực lượng, tiếp tục lănh đạo nhân dân miền Nam tranh đấu với kẻ thù mới vô cùng xảo quyệt, gian ác, tổ chức của Đảng phải rút vào hoạt động bí mật. Các Đảng bộ miền Nam tiến hành sắp xếp và củng cố lại tổ chức, thực hiện chủ trương bám đất, bám dân, trực tiếp lănh đạo phong trào đấu tranh để ǵn giữ lực lượng cách mạng và chuẩn bị cho cao trào cách mạng mới.

Các tổ chức cách mạng đều rút vào hoạt động bí mật. Đoàn Thanh niên Cứu quốc không c̣n hệ thống dọc, chỉ c̣n chi đoàn cơ sở do chi bộ Đảng trực tiếp lănh đạo. Các tổ chức quần chúng công khai đă h́nh thành.

Ở nông thôn, cùng với nông dân, thanh niên tham gia vào các tổ vần công, đổi công, các hội hiếu, hội hỉ, các đội đá banh, bóng chuyền, đội múa lân, đội văn nghệ. Để duy tŕ các hoạt động đó, nhiều nơi c̣n đ̣i Hội đồng hương chính tài trợ tiền để đi biểu diễn văn nghệ, đấu giao hữu thể thao giữa các ấp, các xă với nhau... qua đó móc nối liên kết phong trào.

Ở đô thị, thanh niên được tổ chức vào nghiệp đoàn, thanh niên học sinh, sinh viên lập các nhóm học tập, vào hội truyền bá quốc ngữ, nhóm du ngoạn, thể thao, văn nghệ... Tổ chức đi tham quan di tích lịch sử, danh lam thắng cảnh, truyền bá các bài ca yêu nước, bài ca kháng chiến.

Tại thành phố và đô thị miền Nam, nổi lên phong trào đấu tranh bảo vệ ḥa b́nh, đ̣i hiệp thương tổng tuyển cử, chống “trưng cầu dân ư” lừa bịp, chống bầu cử quốc hội bù nh́n, chống đuổi nhà, dồn dân, đ̣i công ăn việc làm. Từ cuối năm 1954 đến giữa năm 1955, hàng trăm ủy ban đấu tranh bảo vệ ḥa b́nh được thành lập, tiêu biểu là phong trào ḥa b́nh Sài G̣n - Chợ Lớn. Hưởng ứng phong trào bảo vệ ḥa b́nh do Luật sư Nguyễn Hữu Thọ làm Chủ tịch, ngày 1-8-1954, 50 ngàn thanh niên và nhân dân Sài G̣n, 15 ngàn nhân dân và thanh niên Huế, 25 ngàn nhân dân và thanh niên Đà Nẵng xuống đường mít tinh, biểu t́nh mừng ḥa b́nh, đ̣i thi hành Hiệp định Giơnevơ, đ̣i tổ chức tuyển cử tự do, ḥa b́nh thống nhất đất nước.

Hoảng sợ trước làn sóng đấu tranh đó của tuổi trẻ và nhân dân miền Nam, Mỹ - Diệm thẳng tay đàn áp các cuộc mít tinh, biểu t́nh, trả thù những người kháng chiến.

Cuối năm 1954, Mỹ - Diệm bắt giam các nhân sĩ, trí thức lănh đạo phong trào bảo vệ ḥa b́nh, trong đó có Luật sư Nguyễn Hữu Thọ, Giáo sư Nguyễn Văn Dưỡng, Giáo sư Phạm Huy Thông, Giáo sư Từ Bá Đước,v.v... Mỹ - Diệm c̣n cho bọn mật vụ, ác ôn, lùng sục, vây bắt rồi bí mật thủ tiêu những người kháng chiến cũ. Tại Quảng Nam, nhiều vụ trả thù tàn khốc xảy ra như vụ Vĩnh Trinh, Duy Xuyên, Tiên Phước.

Đàn áp, trả thù tàn bạo, nhưng Mỹ - Diệm cũng không thể dập tắt được phong trào đấu tranh của thanh niên và nhân dân miền Nam. Hưởng ứng lời kêu gọi của Mặt trận Liên Nam Bộ, ngày 10-7-1955, ở Sài G̣n, Gia Định, Chợ Lớn và nhiều nơi khác như Mỹ Tho, Sa Đéc, Long Xuyên, G̣ Công... nổ ra tổng băi công, băi thị. Nhân dân và thanh niên đă tảy chay tṛ hề “trưng cầu dân ư” của Diệm. Ngày 10-11-1955, 40 ngàn công nhân cao su Biên Ḥa, Bà Rịa, Thủ Dầu Một, Tây Ninh... đ́nh công đ̣i tăng lương, đ̣i tự do dân chủ. Ngày 1-5-1956, gần nửa triệu công nhân, thanh niên lao động Sài G̣n và các tỉnh, giương cao khẩu hiệu “Thống nhất đất nước bằng phương pháp ḥa b́nh”, “Nước Việt Nam độc lập và thống nhất muôn năm”.

Cuộc đấu tranh của học sinh, sinh viên vốn đă có từ trước, nay cũng có bước phát triển mới, mang sắc thái riêng. Ngay sau ngày ḥa b́nh lập lại, h́nh thức tổ chức hiệu đoàn học sinh được ta đưa từ vùng chiến khu vào thành phố để tổ chức tập hợp học sinh, chăm lo đến quyền lợi của học sinh về đức, trí, thể, mỹ, được đông đảo thanh niên học sinh hưởng ứng. ở Sài G̣n, các Trường Huỳnh Khương Ninh, Nam Việt, Việt Nam học đường đă tổ chức được hiệu đoàn, dần dần lan rộng ra hầu hết các trường. Tuy nhiên, đây cũng là một cuộc đấu tranh quyết liệt, v́ chế độ Ngô Đ́nh Diệm biết rằng hiệu đoàn học sinh là của ta, nên chúng không dễ ǵ chấp nhận. Tại Trường Kiến Thiết (Sài G̣n), các vị trí quan trọng như Hiệu trưởng, Giám thị đều do bọn phản động nắm nên cuộc đấu tranh phải kéo dài từ 1954 đến 1959 mới giành được thắng lợi. H́nh thức đấu tranh của học sinh phổ biến là đ̣i lập hiệu đoàn, cử đại diện, đưa kiến nghị, yêu sách với ban giám hiệu, dần dần các trường liên kết với nhau dưới h́nh thức liên trường, hỗ trợ nhau kịp thời khi cần thiết, mở rộng hoạt động thành phong trào và tranh thủ sự đồng t́nh của các giới. Đây là một tổ chức hợp pháp, có hệ thống do Đoàn chỉ đạo, mở ra cho phong trào học sinh nói riêng và phong trào thanh niên đô thị nói chung một khả năng phát triển mới.

Một phong trào không kém phần sôi nổi, là đấu tranh chống sự xâm nhập của văn hóa đồi trụy, phản động cũng do các tổ chức Đoàn và hiệu đoàn học sinh chỉ đạo. H́nh thức phổ biến là phát động thanh niên “Tẩy chay không nhận, không xem, không hưởng ứng”... các loại sách, báo, văn hóa phẩm, phim ảnh của Mỹ - Diệm và phương Tây. Chúng tung hàng loạt Tạp chí “Thế giới tự do” vào các trường, các khu phố, nhưng không được đông đảo thanh niên hưởng ứng. Do trái với đạo lư, trái với thuần phong mỹ tục của dân tộc nên các giới, cha mẹ học sinh ủng hộ phong trào đấu tranh của giới học sinh, thanh niên. Ngoài ra, phong trào đấu tranh đ̣i chuyển ngữ đại học, đ̣i dạy tiếng Việt ở bậc đại học vốn đă có từ năm 1953-1954, nay lại dấy lên trong các trường đại học. Phong trào tuy không rầm rộ, sôi nổi, nhưng quyết liệt. Bởi, nếu phải chấp nhận th́ Mỹ - Diệm buộc phải thay đổi toàn bộ giáo tŕnh bậc đại học. Cuộc đấu tranh kiên tŕ từng bước của học sinh, sinh viên cho đến năm 1960 buộc địch phải thực hiện chuyển ngữ hoàn toàn từ tiếng nước ngoài sang tiếng Việt ở các trường đại học.

Tháng 7-1957, cuộc đấu tranh của hàng trăm học sinh trường tư, do đồng chí Hồ Hảo Hớn, Phó Bí thư Ban Cán sự học sinh, sinh viên Sài G̣n - Gia Định trực tiếp chỉ đạo đă cử đoàn đại diện gồm 5 người đưa kiến nghị trực tiếp với Tổng giám đốc Nha học chính, đ̣i mở thêm trường công, chuyển ngữ đại học. Đây là cuộc đấu tranh trực diện đầu tiên với chính quyền Diệm, do đó chúng rất lúng túng, không kịp đối phó, cuối cùng chúng phải nhận đơn và hứa hẹn giải quyết. Tháng 2 - 1958, phát huy thắng lợi cuộc đấu tranh lần trước, Ban cán sự học sinh - sinh viên Sài G̣n - Gia Định lại tổ chức cuộc đấu tranh đ̣i tăng học bổng, bỏ lệ phí thi cử, giảm học phí trường tư, chuyển ngữ đại học. Cuộc đấu tranh lần này liên kết được nhiều trường, quy mô lớn hơn, tập hợp thành đoàn biểu t́nh, có biểu ngữ, đấu tranh trực diện với Bộ quốc gia giáo dục ngụy. Địch đối phó, bắt nhiều học sinh đưa về bốt. Chúng đe dọa, khủng bố tinh thần, nhằm t́m ra đầu mối tổ chức, nhưng anh chị em không nao núng, kiên quyết đ̣i phải trả tự do cho những người bị bắt. Chỉ sau vài tiếng đồng hồ, buộc chúng phải trả hết những anh chị em bị bắt, cuộc đấu tranh tuy chưa thu được kết quả ngay nhưng là một dịp tuyên truyền, giác ngộ quyền lợi dân sinh, dân chủ học đường trong học sinh, sinh viên nhiều trường, liên kết lực lượng, tập dượt đấu tranh trên quy mô lớn, góp phần phá vỡ một bước quan trọng âm mưu “tách chính trị ra khỏi học đường”.

Đầu năm 1959, địch đưa ra ṭa xét xử 5 đại diện học sinh trong cuộc đấu tranh trực diện với Nha học chính năm 1957 ḥng ngăn chặn phong trào đấu tranh của học sinh, sinh viên. Hàng ngàn học sinh, sinh viên kéo đến trước ṭa án biểu dương lực lượng, đ̣i địch hủy bỏ bản án. Trước khí thế đấu tranh mạnh mẽ của quần chúng, chúng đă phải tuyên bố hủy bỏ vô thời hạn cuộc xử án.

Cuộc đấu tranh chống văn hóa lai căng, đồi trụy, phản động của thanh niên, học sinh, sinh viên miền Nam ngày càng phát triển mạnh mẽ, với những h́nh thức phong phú, đa dạng, từ chỗ tập hợp lẻ tẻ từng nhóm, từng lớp, từng trường liên trường và mở rộng ra cả đường phố, dưới các dạng học tập, báo tường, báo liếp, sinh hoạt văn nghệ thể thao, du ngoạn, cắm trại; nhất là nhân dịp diễn ra các ngày kỷ niệm như 9-1, 19-5, 20-7, kỷ niệm Bà Trưng, Bà Triệu, Quang Trung,v.v... anh chị em đă tổ chức họp mặt, diễn đàn, hội thảo, thăm mộ anh Trần Văn Ơn, tham quan các di tích lịch sử,v.v... để cổ vũ tinh thần dân tộc.

Sự phát triển phong trào học sinh, sinh viên và thanh niên đô thị đă làm cho Mỹ - Diệm lo sợ. Chúng tăng cường đàn áp, khủng bố với nhiều h́nh thức từ bắt bớ, tù đày, tra tấn đến mua chuộc, dụ dỗ,v.v... tuy có gây nhiều khó khăn, thiệt hại nhưng phong trào học sinh, sinh viên vẫn tiếp tục phát triển, vẫn là mũi nhọn sắc bén trong cuộc đấu tranh chính trị của nhân dân miền Nam. Các phong trào đấu tranh đ̣i ḥa b́nh, dân chủ, dân sinh, chống “tố cộng, diệt cộng” đă lôi cuốn hàng triệu lượt người tham gia bao gồm mọi lứa tuổi, các dân tộc, tôn giáo, ở khắp mọi nơi từ Quảng Trị đến Cà Mau. Trong 2 năm (1955-1956) có 7 triệu lượt người tham gia đấu tranh chính trị; năm 1957 có 3 triệu lượt người; năm 1958 có 3,7 triệu lượt người; năm 1959 có 5 triệu lượt người tham gia.

Để chuẩn bị lâu dài cho cuộc chiến đấu với kẻ thù, lợi dụng địch bắt lính ồ ạt, nhiều cán bộ, đoàn viên và thanh niên cốt cán được bố trí vào các sắc lính của địch làm cơ sở nội tuyến. Ở Biên Ḥa, Bà Rịa, Bến Tre... có tới một nửa số dân vệ là người của ta. Tại Thủ Dầu Một, riêng đồng chí Mười Niên, cán bộ thanh niên tỉnh đă đưa trên 200 thanh niên vào dân vệ, bảo an và quân chủ lực địch. Tại Rạch Giá, đại đội cảnh vệ binh đặc khu An Phước có 130 người th́ 90 người là của ta... Trong các giáo phái đối lập với chính quyền Ngô Đ́nh Diệm, ta đều cài được người của ta. Khi Diệm đàn áp các giáo phái, ta dùng danh nghĩa giáo phái lập các đội vũ trang ly khai, diệt bọn ác ôn, tề, điệp để bảo vệ tổ chức Đảng, bảo vệ cán bộ, giữ vững phong trào. Tây Ninh có đại đội 25 Cao Đài ly khai; Bà Rịa, Biên Ḥa có các đội vũ trang B́nh Xuyên, Hà Tiên, Rạch Giá, Cần Thơ, Sóc Trăng, Long Xuyên có các đơn vị vũ trang Ḥa Hảo, ṇng cốt trong các đội này là đoàn viên và thanh niên do các đảng viên lănh đạo.

Trong khi địch đánh phá tổ chức Đảng, lùng bắt đảng viên quyết liệt, đoàn viên và thanh niên vịn cớ thôn xóm mất an ninh, buộc Hội đồng hương chính phải cho lập các đội tự vệ, dân canh, tuần sương chống trộm cướp. Các đội này tổ chức bảo vệ cán bộ, đảng viên, chống bọn mật vụ, thám báo.

Giai đoạn 1955 - 1956, Mỹ - Diệm tiến hành cuộc chiến tranh một phía, đánh phá ta quyết liệt, đó là thời kỳ khó khăn nhất của cách mạng miền Nam. Nhưng Mỹ - Diệm đă không thể diệt tận gốc cộng sản được, dù chúng đă phải tổ chức các chiến dịch “tố cộng, diệt cộng” đến đợt hai, đợt ba như ở Liên Khu V. Nhiều tấm gương giữ vững khí tiết và niềm tin yêu vào lư tưởng cách mạng xuất hiện khắp nơi. Tiêu biểu là Trần Thị Lư, người con gái G̣ Nổi, đất Quảng anh hùng, bị tra tấn dă man, chết đi sống lại nhiều lần, với trên 40 vết thương để lại trên cơ thể vẫn giữ vững khí tiết của người đoàn viên thanh niên cộng sản. Noi gương Trần Thị Lư, Phan Thị Cam, Trần Thị Vân, Vơ Chuẩn và hàng vạn đoàn viên, thanh niên khác đă nêu cao ư chí cách mạng kiên cường, thà chết chứ không khuất phục, kiên quyết không khai báo cơ sở cách mạng, không ly khai Đảng.

Em Nguyễn Thị Chi, 13 tuổi ở Giồng Trôm (Bến Tre), địch lùng bắt cán bộ, ḿnh em ở nhà nhưng đă đưa anh cán bộ xuống hầm bí mật, ngụy trang, xóa dấu vết, v́ có chỉ điểm nên chúng bắt em đánh đập, bắt chỉ hầm, nhưng em vẫn khăng khăng không nhận. Em Nguyễn Thị Thanh, 15 tuổi, ở xă Hàm Chính, huyện Hàm Thuận, (B́nh Thuận) làm giao liên cho chi bộ, địch bắt khám trong người có tài liệu, chúng đánh đập, tra khảo, đốt cháy hai ḷng bàn chân, em cắn răng chịu đau, không khai nửa lời.

Khí tiết của những đảng viên, đoàn viên thanh niên cộng sản đă cổ vũ khí thế đấu tranh của quần chúng nhân dân và thanh niên. Dù khó khăn đến mấy vẫn một ḷng bảo vệ, nuôi giấu cán bộ, đảng viên. Thanh niên vùng căn cứ cũ ở U Minh thượng, U Minh hạ (miền Tây Nam Bộ), chiến khu Đ và vùng căn cứ miền Đông Nam Bộ, các huyện miền núi Trung Bộ và Tây Nguyên không chịu khuất phục Mỹ - Diệm, rủ nhau vào lập Làng Rừng, Làng Thanh niên, Làng Xă hội chủ nghĩa (Cà Mau); lập các căn cứ, trại bí mật miền Đông Nam Bộ, miền Trung và Tây Nguyên). Tại B́nh Định, 20 thanh niên ở B́nh Khê lập “Đội thanh niên nghĩa hiệp” chống Mỹ - Diệm; 45 thanh niên xă Hoài Sơn, Hoài Nhơn lập “Trung đội Cứu quốc” rồi cử người lên núi t́m Đảng xin vũ khí đánh giặc. ở Phù Cát, Phù Mỹ, Hoài Nhơn thanh niên tự động tổ chức các “Hội thanh niên yêu nước chống Mỹ” có hai ngh́n hội viên...

Đầu tháng 6-1956, Bộ Chính trị họp đánh giá t́nh h́nh miền Nam, xác định cụ thể: “H́nh thức đấu tranh của ta trong toàn quốc hiện nay là đấu tranh chính trị... nói như thế không có nghĩa là tuyệt đối không dùng vũ trang tự vệ trong những hoàn cảnh nhất định...” Từ thực tiễn chỉ đạo phong trào cách mạng miền Nam, tháng 8-1956 đồng chí Lê Duẩn soạn thảo “Đề cương cách mạng miền Nam” vạch ra nhiệm vụ của cách mạng miền Nam là: “Trực tiếp đánh đổ chính quyền độc tài, phát xít Ngô Đ́nh Diệm tay sai Mỹ, giải phóng nhân dân miền Nam khỏi ách đế quốc, phong kiến, thiết lập ở miền Nam một chính quyền liên hiệp có tính chất dân tộc, dân chủ, để cùng miền Bắc thực hiện một nước Việt Nam ḥa b́nh, thống nhất...”

Chủ trương mới của Đảng là dùng bạo lực cách mạng chống lại bạo lực phản cách mạng, bảo vệ Đảng, bảo vệ nhân dân, đưa cách mạng đến thắng lợi, được nhân dân, nhất là thanh niên nhiệt liệt đón nhận. Tháng 10-1957, tại chiến khu Đ, một căn cứ chủ yếu của cách mạng, Đại đội 250, đơn vị vũ trang tập trung đầu tiên ở miền Nam được thành lập. Đến đầu năm 1958, đơn vị đă phát triển thành tiểu đoàn. Ngay sau khi thành lập, đơn vị 250 đă lập nhiều thành tích chiến đấu, bảo vệ căn cứ và mở rộng phong trào ở miền Đông Nam Bộ. Đến cuối năm 1957 ở Nam Bộ đă có 37 đại đội vũ trang cách mạng. Ở Liên khu V, nhiều đội trừ gian ra đời. Phong trào thanh niên có bước chuyển động mới, là lực lượng đi đầu diệt ác, phá ḱm kẹp, tham gia lực lượng vũ trang ở khắp mọi nơi.

Anh Hà Minh Trí (Mười Thương), 22 tuổi ở Tây Ninh đă 3 lần lập kế hoạch tiêu diệt Ngô Đ́nh Diệm. Lần đầu, Diệm lên Ṭa Thánh Tây Ninh, nhưng cơ sở ở Sài G̣n báo cận ngày quá, không triển khai kịp. Lần thứ hai, kế hoạch được bố trí chu đáo khi Diệm đến dự lễ Nôen tại nhà thờ Đức Bà, Sài G̣n đêm 24-12-1956, nhưng Diệm đột ngột thay đổi, hắn đi dự lễ Nôen ở khu trù mật Đức Huệ. Làn thứ ba, Diệm bị chết hụt ở Hội chợ Buôn Ma Thuột sáng 22-2-1957. Hà Minh Trí bị bắt đưa về Sài G̣n để khai thác, tra tấn, nhưng trước sau anh chỉ khai là người của Cao Đài, giết Diệm v́ ông ta đàn áp giáo phái, làm cho giáo chủ Phạm Công Tắc phải chạy qua Nam Vang. Bị kết án tử h́nh, nhưng nhờ vỏ bọc Cao Đài nên Diệm không xử ngay mà đày ra Côn Đảo. Sau khi anh em Diệm bị giết, năm 1964 chúng đưa anh về đất liền. Năm 1965, Phan Khắc Sửu là người của Cao Đài lên làm Thủ tướng, anh chống án lên Thủ tướng. Tháng 10-1965, chúng trả tự do cho Hà Minh Trí, anh trở lại đội ngũ tiếp tục chiến đấu.

Mỹ - Diệm đă biến bộ máy văn hóa, giáo dục tại miền Nam làm công cụ đầu độc thanh niên trở thành những mẫu người thích nghi với một xă hội tư sản, hoàn toàn lệ thuộc Mỹ, có tư tưởng quốc gia chống cộng, có lối sống Mỹ, xa rời truyền thống đạo lư, văn hóa dân tộc.

Trong thông điệp gửi cho tay sai các cấp, Ngô Đ́nh Diệm nhấn mạnh: “Văn hóa tư tưởng là một lĩnh vực đặc thù mà kết quả của nó có tính chất quyết định cho cuộc đọ sức... đây là cuộc chiến tranh ư thức hệ chống lại ư thức hệ, chiến tranh lư tưởng đối đầu lư tưởng”. Với thủ đoạn đầu độc về lư tưởng bằng chiêu bài “Độc lập”, “Quốc gia”, “Tự do, dân chủ”, với triết lư duy tâm “nhân vị, duy linh”, nói xấu miền Bắc, xuyên tạc lịch sử đi đôi với trụy lạc hóa về lối sống, mua chuộc đi đôi với ḱm kẹp, đàn áp, khủng bố, tuyên truyền cho sức mạnh vô địch của Mỹ về quân sự và kinh tế, làm cho thanh niên từ phục Mỹ, đi đến sợ Mỹ, để cam tâm làm tay sai cho chúng. Mỹ - Diệm đă tuyên bố quyết tâm: “bôi đen bọn trẻ để cộng sản không nhuộn đỏ lại được” và lớn tiếng hô hào “Bắc tiến, lấp sông Bến Hải”...

Từ năm 1957 trở đi, Mỹ bắt đầu kế hoạch dài hạn 5 năm xây dựng quân đội ngụy có chất lượng cao hơn.

Diệm tăng cường bắt lính, đôn quân, ban hành luật quân dịch, khuyến khích thanh niên trí thức vào các trường sĩ quan, ưu đăi họ để đào tạo thành những chỉ huy quân ngụy, tuyệt đối trung thành với Mỹ. Dùng mọi thủ đoạn, kể cả việc đánh hỏng hàng loạt thí sinh kỳ thi tú tài phần I, đẩy họ vào các trường hạ sĩ quan và vào sắc lính.

Trước t́nh thế đó, thanh niên phải đấu tranh chống bắt lính, đôn quân để bảo vệ ḿnh. Ngày 25-4-1957, đồng chí Vơ Đông Sơn, nguyên huyện Đoàn ủy viên, Bí thư chi đoàn xă Thanh Phước (G̣ Dầu, Tây Ninh) dẫn đầu hàng trăm thanh niên kéo lên dinh quận trưởng đấu tranh đ̣i hoăn quân dịch, chúng nổ súng, đồng chí hy sinh, lập tức nhân dân quận lỵ khiêng xác đồng chí lên tỉnh đấu tranh tố cáo tội ác Mỹ - Diệm và đ̣i bồi thường. Tại khu trù mật Hậu Nghĩa (nay thuộc tỉnh Long An) nữ đồng chí Tư Vân, cán bộ thanh vận quận, lănh đạo nhân dân đấu tranh giải thoát cho 100 thanh niên bị bắt vào lính. Đấu tranh chống bắt lính nổ ra ở hầu khắp các tỉnh, nhưng tập trung và rầm rộ là ở Tây Ninh. Tháng 10-1957, theo sự chỉ đạo của tỉnh ủy, hàng vạn người kéo lên tất cả các quận đưa đơn xin miễn, hoăn quân dịch. Nổi bật là cuộc đấu tranh của quận Châu Thành, chủ lực là hai xă Hải Đước, Phước Vĩnh, có nhân dân các xă Thái B́nh, Thanh Điền hỗ trợ kéo lên dinh Quận trưởng đóng tại thị xă đ̣i hoăn, miễn quân dịch. Mấy ngàn người bao vây dinh, tên quận trưởng Huê định cho lính đàn áp, đoàn viên Tô Thị Hoa (xă Hải Đước) đă xô tới dùng khúc mía đánh túi bụi vào đầu tên Huê, mọi người xông vào ẩu đả, chúng phải huy động bảo an, dân vệ, cảnh sát đến đàn áp. Tô Thị Hoa bị chúng bắt cùng hàng trăm bà con. Nhân dân tiếp tục đấu tranh, chúng thả gần hết c̣n giữ lại 15 người trong đó có Tô Thị Hoa, chúng đánh đập tra tấn hết sức dă man nhưng Hoa vẫn giữ vứng khí tiết một đoàn viên. ở Tây Nguyên nếu chỉ dựa vào già làng và chủ làng, địch vẫn bắt được một số thanh niên đi lính (v́ chúng dọa nếu không nộp thanh niên chúng sẽ đốt làng). Quận An Khê (Plâycu), rút kinh nghiệm đó, vận động giác ngộ thanh niên trốn ra ở rừng, không c̣n thanh niên ở lại làng, địch không bắt được lính mà cũng không có cớ để đốt làng. Kinh nghiệm này phổ biến thành phong trào toàn tỉnh...

Cùng với phong trào chống bắt lính, phong trào xin gia nhập bộ đội cũng phát triển. Nhiều gia đ́nh tha thiết xin cho con đi bộ đội đánh giặc hơn là để ở nhà bị chúng bắt lính chống lại cách mạng, nên họ đă chuẩn bị đầy đủ mọi mặt cho con em ḿnh lên đường chiến đấu. Ngoài trang bị đồ dùng cá nhân cần thiết, nhiều gia đ́nh c̣n đánh xe ḅ chở theo 20 đến 30 giạ lúa (4 đến 6 tạ) làm lương ăn đánh giặc. Phong trào ṭng quân của thanh niên sôi nổi như vậy, nên lực lượng vũ trang cách mạng càng lớn mạnh, từ dân quân du kích xă đến các đội vũ trang huyện, tỉnh, liên tỉnh h́nh thành. Năm 1958, liên tỉnh Trung Nam Bộ (khu 8) có 3 đại đội ở vùng Đồng Tháp Mười. Liên tỉnh Tây Nam Bộ (khu 9) có 3 đại đội, đó là đại đội Lư Thường Kiệt đứng chân tại Lấp Ṿ, Trà Ôn, Sa Đéc; 2 đại đội ở Cần Thơ và Sóc Trăng. Nhiều cơ sở nội tuyến khởi nghĩa diệt chỉ huy ác ôn, mang súng trở về căn cứ như đồng chí Bảy Nghĩa ở Đông Lung Lớn (Hà Tiên) đưa cả trung đội trở về với nhân dân. ở Tây Ninh làm binh biến tại đồn Trảng Cỏ (Đồn Thuận, Trảng Bàng) và đồn Băng Dung (Phước Vĩnh, Châu Thành). Tại Liên khu V, các huyện miền núi h́nh thành nhiều nhóm vũ trang do các già làng có uy tín chỉ đạo, tỉnh và liên tỉnh có đội du kích tập trung và các đội vơ trang tuyên truyền. Miền Đông Nam Bộ, ta lập đơn vị vơ trang lấy danh nghĩa các giáo phái Cao Đài, Ḥa Hảo, B́nh Xuyên. Đêm 10-8-1957, tập kích vào đồn điền Bến Củi, thu nhiều vũ khí, lương thực và 2 triệu đồng. Đêm 10 rạng sáng 11-11-1958, tập kích quận lỵ Dầu Tiếng (Thủ Dầu Một), đánh thiệt hại nặng 2 tiểu đoàn, diệt 200 tên và bắt 30 tên ngụy, thu 200 súng. Hoảng sợ, 20 đồn bốt chung quanh bỏ đồn rút chạy. Đây là trận đánh lớn đầu tiên của lực lượng vũ trang cách mạng miền Nam. Thua đau ở Dầu Tiếng, Ngô Đ́nh Diệm điên cuồng thẳng tay đàn áp, khủng bố ḥng ngăn chặn phong trào cách mạng đang sôi sục ở khắp miền Nam. Ngày 1-12-1958, chúng đầu độc hàng ngàn cán bộ cách mạng và đồng bào yêu nước ở trại giam Phú Lợi, Thủ Dầu Một. Trại giam có 6.000 người, 1.000 người chết ngay v́ trúng độc. Phong trào phản đối vụ đầu độc ở Phú Lợi dâng lên khắp ở miền Nam, khắp cả nước ta và nhiều nước trên thế giới. Lực lượng vũ trang ở khắp miền Nam dấy lên phong trào “Trả thù cho đồng bào, đồng chí ở Phú Lợi”.

Năm 1959, lực lượng vũ trang cách mạng đă h́nh thành ba thứ quân đều khắp các vùng. Xứ uỷ Nam Bộ và Liên khu uỷ V chỉ đạo tăng cường các hoạt động vũ trang, hỗ trợ nhân dân nổi dậy phá ách ḱm kẹp, giành quyền làm chủ, chống cướp đất, dồn dân lập các khu trù mật, ấp tân sinh, khu dinh điền... Trước phong trào cách mạng đang dâng lên mạnh mẽ, Ngô Đ́nh Diệm tuyên bố đặt miền Nam trong t́nh trạng chiến tranh (23-3-1959), đến tháng 5 - 1959 ban hành luật 10 - 59, lập ṭa án lưu động, kéo lê máy chém đi “xét xử” những người yêu nước, chỉ có hai mức án là tử h́nh và khổ sai chung thân.

Trong không khí sục sôi căm thù và trước xu thế vùng dậy của quần chúng, Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương Đảng lần thứ 15 (khóa II) họp ngày 13-1-1959 xác định đường lối và phương pháp cách mạng. Hội nghị đề ra nhiệm vụ cơ bản của cách mạng miền Nam là: “Giải phóng miền Nam khỏi ách thống trị của đế quốc và phong kiến, thực hiện độc lập dân tộc và người cày có ruộng, xây dựng một nước Việt Nam ḥa b́nh, thống nhất, độc lập, dân chủ và giàu mạnh”. Hội nghị khẳng định: Ngoài con đường cách mạng, nhân dân miền Nam không có con đường nào khác để tự giải phóng khỏi xiềng xích nô lệ. Chỉ có thắng lợi của Cách mạng mới chấm dứt cảnh cùng khổ của nhân dân miền Nam, mới triệt để làm thất bại mọi chính sách nô dịch, chia cắt và gây chiến của đế quốc Mỹ và bè lũ tay sai ở miền Nam.

Nghị quyết Hội nghị lần thứ 15 của Trung ương Đảng kết luận: “Con đường phát triển cơ bản của cách mạng Việt Nam ở miền Nam là con đường bạo lực. Lấy sức mạnh của quần chúng, dựa vào lực lượng chính trị của quần chúng là chủ yếu kết hợp với lực lượng vũ trang, đánh đổ quyền thống trị của đế quốc và phong kiến, dựng lên chính quyền cách mạng của nhân dân”.

Nghị quyết Hội nghị lần thứ 15 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng có ư nghĩa lịch sử to lớn, mở đường cho cách mạng miền Nam tiến lên, làm xoay chuyển t́nh thế, dẫn đến cuộc “Đồng khởi” oanh liệt toàn miền Nam năm 1960.

Ngay sau Hội nghị lần thứ 15 của Trung ương Đảng, nhằm đáp ứng yêu cầu mới của cách mạng miền Nam, Bộ Chính trị chủ trương lập đơn vị vận tải quân sự dọc Trường Sơn, gọi tắt là Đoàn 559, và đơn vị vận tải vượt biển Đông, gọi tắt là Đoàn 759. Đoàn 559 và Đoàn 759, đường Hồ Chí Minh trên bộ và trên biển có vai tṛ và vị trí chiến lược trong toàn bộ cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, là biểu tượng của chủ nghĩa anh hùng cách mạng của tuổi trẻ và nhân dân Việt Nam. Thanh niên các dân tộc miền Tây, Trị Thiên và Tây Nguyên trong những ngày đầu mở đường đă gùi hàng chục tấn vũ khí, hàng hóa cùng với những đoàn tàu “Không số” chở hàng chục tấn hàng quân sự tiếp sức cho phong trào cách mạng của nhân dân miền Nam đang nổi dậy.

Ở miền Trung, nhân dân nhiều vùng đă rút vào rừng lập căn cứ chống Mỹ, lập chính quyền tự quản, xây dựng các đội vũ trang mà ṇng cốt là thanh niên như vùng Thồ Lồ, huyện Đồng Xuân (Phú Yên) giáp giới 3 tỉnh Đắc Lắc, Gia Lai, B́nh Định. ở B́nh Định, thanh niên và nhân dân ở huyện Vĩnh Thạnh nổi dậy diệt ác, phá ḱm và giành quyền làm chủ ở 60 làng với 5.000 dân. Trước khi có Nghị quyết Hội nghị lần thứ 15 của Trung ương Đảng, nhân dân Bắc ái (Ninh Thuận) nổi dậy phá tan khu tập trung Bờ Râu và Tầm Ngần, trở về làng cũ, xây dựng lực lượng vũ trang, chống càn quét, giữ quyền làm chủ. Tháng 9 - 1959, du kích Bắc ái đă đánh bại cuộc càn của 3.000 quân ngụy, diệt hơn 300 tên. Nữ đoàn viên thanh niên Chamalê Dú chẳng may bị giặc bắt, đă dũng cảm nhảy xuống vực, thà chết chứ không chịu dẫn đường cho giặc. Tại miền Tây Quảng Ngăi, ngày 28-8-1959, 16.000 nhân dân huyện Trà Bồng dưới sự lănh đạo của Đảng bộ địa phương, có sự hỗ trợ của lực lượng vũ trang, đă nổi dậy đập tan ngụy quyền ở 16 xă, bức rút 7 đồn, diệt hàng trăm tên tề ngụy ác ôn, lập chính quyền cách mạng ở thôn, xă, xây dựng lực lượng vũ trang. Quận trưởng Trà Bồng chạy trốn về tỉnh lỵ. Cuộc khởi nghĩa nhanh chóng lan sang các huyện lân cận. Nhân dân Sơn Hà, Ba Tơ, Đức Phổ (Quảng Ngăi)... đứng lên vũ trang chống địch càn quét, dồn dân, giành quyền làm chủ ở nhiều thôn xă.

Địch đối phó quyết liệt bằng các cuộc càn quét kết hợp bao vây kinh tế ḥng dồn lực lượng cách mạng ở đây vào thế bí để tiêu diệt. Đoàn viên và thanh niên Trà Bồng đă đi đầu trong cuộc nổi dậy, kiên quyết giữ vững thành quả đă giành được. Học tập kinh nghiệm của Trà Bồng, các đơn vị tự vệ ở các huyện xung quanh thuộc tỉnh Quảng Ngăi, Quảng Nam đă đánh trả, bẻ găy nhiều cuộc càn quét của địch, không những bảo vệ được dân mà c̣n mở rộng được căn cứ địa cách mạng liên hoàn.

Ở Nam Bộ, nhân dân nhiều nơi ở miền Đông, miền Trung và miền Tây nổi dậy diệt ác, phá ḱm kẹp làm tan ră từng mảng bộ máy thống trị và ḱm kẹp của địch ở cơ sở.

Ngày 26-9-1959, lực lượng vũ trang cách mạng chặn đánh địch ở G̣ Quản Cung, tỉnh Kiến Phong, diệt một tiểu đoàn ngụy và bắt sống 105 tên địch, thu 705 súng. Thừa thắng xốc tới, quần chúng nổi dậy ở các xă ven Đồng Tháp Mười và các tỉnh Trung Nam Bộ.

Đêm 24-9-1959, một đơn vị vũ trang Rạch Giá diệt gọn địch ở chi khu Xẻo Rô, giải phóng nhiều tù chính trị, dấy lên phong trào nổi dậy trong tỉnh và ở miền Tây.

Tại Bến Tre, Tỉnh ủy quyết định phát động “Tuần lễ toàn dân đồng khởi” nhằm phá ách ḱm kẹp của địch, xây dựng chính quyền cách mạng, 4 giờ chiều ngày 17-1-1960, huyện Mỏ Cày được chọn làm điểm mở đầu, với vũ khí thô sơ, tự tạo, nhân dân nhất tề nổi dậy, diệt ác, phá đồn, đập tan bộ máy cai trị và hệ thống ḱm kẹp của địch ở thôn, xă. Sau thắng lợi của cuộc nổi dậy ở Mỏ Cày, phong trào đồng khởi lan nhanh sang các huyện Giồng Trôm, Châu Thành, Ba Tri, Thạch Phú, B́nh Đại... Chỉ sau một tuần đồng khởi, ở Bến Tre có 22 xă được giải phóng hoàn toàn, 29 xă đă diệt ác, vây đồn, giải phóng nhiều ấp. Chính quyền tự quản và lực lượng vũ trang cách mạng được thành lập ở các vùng giải phóng, bọn ác ôn bị đưa ra xét xử, tịch thu ruộng đất của bọn Việt gian, địa chủ chia cho nông dân. Nhân dân vô cùng phấn khởi. Thanh niên nô nức gia nhập dân quân du kích, bộ đội huyện, tỉnh.

Thắng lợi của Đồng Khởi ở Bến Tre đă tác động mạnh đến phong trào cách mạng ở các địa phương lân cận.

Phong trào Đồng Khởi rộ lên khắp các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long, phá tan 2/3 bộ máy ḱm kẹp của địch ở cơ sở. Đêm 25-1-1960, lực lượng vũ trang Long An diệt đồn Đức Lập, Đức Ḥa mở đầu đồng khởi ở một tỉnh sát nách Sài G̣n. ở Mỹ Tho, G̣ Công được đơn vị 514 hỗ trợ và tạo điều kiện cho nhân dân 19 xă ở Cai Lậy, Châu Thành nổi dậy, h́nh thành vùng giải phóng liên hoàn 32 xă thuộc ba huyện Cai Lậy, Châu Thành, Cái Bè. ở Cà Mau, Bạc Liêu ta diệt chi khu quận lỵ Ông Đốc, san bằng 62 đồn, giải phóng 55 xă, địch chỉ c̣n đóng ở quận lỵ, thị xă và các căn cứ lớn. Rạch Giá, Sóc Trăng bức rút 50 đồn, giải phóng hoàn toàn 28 xă, 300 ấp.

Theo chủ trương của xứ ủy Nam Bộ, lực lượng vũ trang cách mạng bất ngờ tiến công căn cứ Tua Hai (Tây Ninh) vào đêm 25 rạng ngày 26-1-1960, tiêu diệt và bắt sống 500 tên ngụy, thu 1.500 súng, làm cho tề, ngụy ở Tây Ninh hoang mang, quần chúng phấn khởi vùng lên giải phóng 24 xă trong tỉnh, 70% bộ máy ḱm kẹp của địch ở xă, ấp bị xóa bỏ, vùng giải phóng mở rộng đến sát các thị trấn, thị xă, bao quanh các đồn bốt của địch. Hai huyện Châu Thành và Dương Minh Châu trở thành căn cứ của Xứ ủy và Ban Quân sự Miền ở ngay cửa ngơ phía Tây Sài G̣n.

Tỉnh Thủ Dầu Một trong năm 1960 và 25 xă trong số 60 xă được giải phóng. Tỉnh Bà Rịa đêm 2-3-1960 ta đột nhập B́nh Ba diệt 3 đồn địch, mở đầu phong trào đồng khởi ở các huyện Châu Thành, Long Đất, Xuyên Mộc, phối hợp với nội tuyến diệt 1 đại đội biệt kích ở Long Mỹ...

Ở Liên khu V, diệt và bức rút 55 đồn và căn cứ, có căn cứ lớn như Măng Đen, Măng Bút, Hà Thành... diệt 40 trung đội dân vệ, bảo an, chủ lực, giành quyền làm chủ 3.200 thôn ấp, cơ sở Đảng ở đồng bằng được phục hồi. Mở rộng và nối liền đường hành lang đông Trường Sơn từ nam giới tuyến đến Tây Nguyên tới miền Đông Nam Bộ. Trong cao trào đồng khởi, thanh niên không chỉ là lực lượng xung kích, mà ở nhiều xă chi bộ Đảng chưa được khôi phục, chi đoàn đứng lên lănh đạo nhân dân đồng khởi giành chính quyền, nhiều người trở thành đảng viên, khôi phục chi bộ Đảng như các xă Tân Thạch, Hữu Định (Bến Tre). Điển h́nh là đoàn viên Tư Thanh ở Cù Lao Thái Sơn (Mỹ Tho) đă lội sông sang Bến Tre học tập đường đi nước bước rồi về cùng đoàn viên lănh đạo nhân dân đồng khởi giành chính quyền, v́ ở đây chi bộ Đảng không c̣n.

Tính đến cuối năm 1960, cao trào đồng khởi của quân dân miền Nam đă căn bản làm tan ră cơ cấu chính quyền cơ sở địch ở nông thôn. Nhân dân đă lập chính quyền tự quản ở 1.383 xă trên 2.627 xă toàn miền Nam, đồng thời làm tê liệt chính quyền xă của Mỹ - Diệm. Ngụy quyền cơ sở ở Tây Nguyên và vùng rừng núi khu V bị quét sạch. Kế hoạch lập khu trù mật của địch bị phá sản. Chính sách “Cải cách điền địa” bị thất bại nặng, 2/3 ruộng đất Mỹ Diệm cướp trước đây đă trở về tay nhân dân...

Trong cao trào đồng khởi, lực lượng vũ trang nhân dân phát triển mạnh, thu hút đông đảo thanh niên tham gia. Ba thứ quân của lực lượng vũ trang (tự vệ, du kích xă; đội vũ trang tỉnh, huyện; tiểu đoàn tập trung ở khu) h́nh thành rộng khắp và phát triển. Các đội tự vệ, du kích xă có khoảng 10.000 người (Nam Bộ: 7.000, khu V: 3.000). Các đội vũ trang tỉnh, huyện có 12.500 người (Nam Bộ: 7.000, khu V: 5.500). Các đơn vị bộ đội tập trung ở khu có 3.034 người (Đông Nam Bộ 1 tiểu đoàn, khu V hơn một tiểu đoàn). Đây là sức mạnh mới của phong trào cách mạng miền Nam.

Phong trào đồng khởi ở nông thôn thúc đẩy mạnh mẽ phong trào đấu tranh chính trị ở đô thị. Tháng 1-1960, 8.600 công nhân đồn điền cao su Biên Ḥa đ́nh công, được sự ủng hộ của toàn thể công nhân cao su Nam Bộ. Ngày 1-5-1960, 1.000 công nhân Sài G̣n mít tinh nêu khẩu hiệu đả đảo đế quốc Mỹ, thành lập chính quyền liên hiệp dân tộc dân chủ. Ngày 20-7, hàng vạn quần chúng ở các đô thị, và nông thôn đă xuống đường biểu t́nh đ̣i “đế quốc Mỹ cút khỏi miền Nam Việt Nam”, đ̣i quyền dân sinh, dân chủ. Tháng 8-1960, 500 thanh niên trại huấn luyện thanh niên cộng ḥa ở huyện Tiên Phước, tỉnh Quảng Nam bỏ trại trốn về nhà. Ngày 20-9-1960, hơn 20.000 đồng bào Khơ me, trong đó có 2.000 sư săi tỉnh Trà Vinh kéo vào thị xă đấu tranh đ̣i các quyền dân chủ, dân sinh và quyền tự do tín ngưỡng. Ngày 29-9-1960, 45.000 đồng bào nông thôn tỉnh Mỹ Tho kéo vào thị xă đấu tranh buộc chính quyền địch chấm dứt việc bắn pháo vào các thôn xóm. Ngày 4-10-1960, 10.000 đồng bào huyện Cao Lănh kéo vào thị xă Sa Đéc đấu tranh chống khủng bố, bắt phu, bắt lính. Ngày 15-10-1960, hơn 60.000 đồng bào tỉnh Bến Tre kéo vào thị xă đấu tranh đ̣i hủy bỏ luật 10/59.

Trong năm 1960, ở miền Nam có 10 triệu lượt người tham gia đấu tranh chính trị. Tiêu biểu nhất là phong trào đấu tranh nhân ngày 20-7-1960. Ngày hôm đó, trên khắp miền Nam nổ ra một đợt đấu tranh rộng lớn. H́nh thức đấu tranh phổ biến là băi công, băi thị ở thành phố; mít tinh, biểu t́nh ở nông thôn, biểu t́nh từ nông thôn vào thành thị. Khẩu hiệu đấu tranh nhằm chống chính sách vơ vét, khủng bố của Mỹ - ngụy, bảo vệ quyền lợi cấp thiết của nhân dân, chống lại toàn bộ chính sách xâm lược và gây chiến của đế quốc Mỹ, động viên nhân dân lật đổ chế độ độc tài Ngô Đ́nh Diệm, tay sai đế quốc Mỹ. Riêng ở Trung Nam Bộ, hàng ngh́n cuộc biểu t́nh đă được tổ chức ở hơn 400 xă (trong tổng số 509 xă), thu hút 60 vạn người tham gia. Đánh giá đợt đấu tranh nhân dịp ngày 20-7 này ở miền Nam, báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương Đảng tại Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ III viết: “Cuộc đấu tranh ấy nói lên một cách rơ rệt khí thế cách mạng mạnh mẽ của đồng bào miền Nam ta hiện nay”.

Cao trào nổi dậy của nhân dân ta ở miền Nam được sự ủng hộ và đồng t́nh của các nước xă hội chủ nghĩa và tổ chức trên thế giới đă lên án chính sách phát xít của Ngô Đ́nh Diệm và ủng hộ cuộc dấu tranh chính nghĩa của nhân dân ta ở miền Nam. Ngày 20-7-1959, “Ngày Việt Nam” được tổ chức ở hơn 20 nước trên thế giới đ̣i Mỹ rút khỏi miền Nam Việt Nam, đ̣i Diệm chấm dứt khủng bố, tàn sát và hủy bỏ luật lệ phát xít.

Phong trào đồng khởi trên thực tế đă chuyển cách mạng miền Nam “từ thế giữ ǵn lực lượng sang thế tiến công” đă giáng một đ̣n bất ngờ vào chiến lược Aixenhao, làm thất bại một h́nh thức điển h́nh của chủ nghĩa thực dân mới của Mỹ. Đây là một mốc rất quan trọng của cách mạng miền Nam, tạo cơ sở vững chắc để nhân dân ta đánh thắng chiến lược chiến tranh đặc biệt của Mỹ. Một thời kỳ mới của cách mạng miền Nam đă mở ra, thời kỳ nhân dân tiến công liên tục và mạnh mẽ vào các chiến lược và chiến thuật của địch nhằm tiêu hao, tiêu diệt lực lượng địch, phát triển lực lượng của ta, tạo tiền đề cho cách mạng từng bước tiến lên.

Thực hiện Nghị quyết Hội nghị lần thứ 15 của Trung ương Đảng, sau đồng khởi, các Uỷ ban nhân dân tự quản phát triển ngày càng rộng răi. Ngày 20-12-1960, tại xă Tân Lập, huyện Châu Thành (nay là Tân Biên), trong vùng căn cứ Tây Ninh, Đại hội Đại biểu Quốc dân miền Nam họp, thành lập Mặt trận Dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam. Đại hội đă cử ra Uỷ ban Trung ương, thông qua tuyên ngôn, chương tŕnh hành động 10 điểm, mà nội dung cơ bản là đánh đổ chế độ thuộc địa trá h́nh của đế quốc Mỹ và chế độ độc tài Ngô Đ́nh Diệm, xây dựng một miền Nam độc lập, dân chủ, ḥa b́nh, trung lập, tiến tới ḥa b́nh thống nhất nước nhà.

2. Tuổi trẻ miền Nam góp phần đánh thắng “Chiến tranh đặc biệt” của Mỹ (1961 - 1964)

Để cứu văn chế độ Sài G̣n và duy tŕ, áp đặt chủ nghĩa thực dân mới nhằm đối phó với cao trào cách mạng, Tổng thống Mỹ Kennơđi quyết định thực hiện chiến lược “Chiến tranh đặc biệt” ở miền Nam Việt Nam.

Chiến lược “Chiến tranh đặc biệt” là một h́nh thức đặc thù của chủ nghĩa thực dân mới của Mỹ được thí điểm ở miền Nam nước ta bằng thủ đoạn “dùng người Việt đánh người Việt”, kết hợp những thủ đoạn chiến tranh xâm lược tàn bạo của đế quốc Mỹ có vũ khí, kỹ thuật hiện đại với những biện pháp khủng bố, đàn áp dă man của bọn phong kiến, tư sản mại bản thân Mỹ ở miền Nam. Lực lượng chủ yếu tiến hành “Chiến tranh đặc biệt” là quân đội của ngụy quyền Sài G̣n do Mỹ tổ chức, trang bị, huấn luyện, chỉ huy và nuôi dưỡng.

Ngày 13-5-1961, Phó Tổng thống Mỹ Giôn xơn và Ngô Đ́nh Diệm ra thông cáo chung với các điểm như: Tăng viện trợ kinh tế, phát triển các lực lượng chính quy ngụy, tăng cường cố vấn quân sự, kêu gọi sự giúp đỡ của các nước chư hầu theo Mỹ xâm lược miền Nam, đẩy mạnh công tác “b́nh định” nông thôn, chống du kích, lập “ấp chiến lược”, tăng cường hoạt động biệt kích phá hoại miền Bắc...

Để phát triển nhanh quân ngụy, Mỹ cho tăng viện trợ quân sự lên gấp đôi, từ 321,7 triệu đô la (trong đó có 80 triệu đô la vũ khí) cho năm 1961 - 1962, đến năm 1962 - 1963 đă lên 675 triệu (có 100 triệu đô la vũ khí). V́ thế, quân ngụy đă tăng khá nhanh. Từ 15 vạn quân chính quy trong năm 1960 lên 20 vạn quân trong năm 1961, 36,2 vạn quân trong năm 1962. Quân số lực lượng bảo an từ 70.000 tên năm 1960 lên 174.500 tên năm 1962.

Dân vệ trở thành lực lượng vũ trang thường trực gồm 128 đại đội và hơn 1.000 trung đội, 2.000 tiểu đội làm lực lượng chiếm đóng rộng, ḱm kẹp nhân dân ở ấp, xă.

Một kế hoạch tổ chức “thanh niên chiến đấu” được thực hiện do CIA phụ trách huấn luyện, trang bị, đài thọ vừa để tăng cường, hỗ trợ cho quân thường trực trong việc b́nh định gom dân, lập “ấp chiến lược”, vừa bổ sung cho mạng lưới t́nh báo của Mỹ.

Mỹ-Ngụy coi b́nh định, dồn dân, lập “ấp chiến lược” là nội dung cơ bản, là “xương sống” của chiến lược “chiến tranh đặc biệt”. Mục tiêu cơ bản của “ấp chiến lược” là ḱm kẹp dân để thực hiện “tát nước, bắt cá”, lùng bắt cán bộ, đảng viên cộng sản, tiêu diệt cơ sở cách mạng, đánh phá “tận gốc” phong trào đấu tranh của quần chúng, bóp chết từ đầu các cuộc nổi dậy của quần chúng.

Cách mạng miền Nam đứng trước những thử thách nghiêm trọng. Nhiệm vụ cấp bách trước mắt của tuổi trẻ và nhân dân miền Nam là giữ vững và mở rộng quyền làm chủ đă giành được, đánh bại chiến lược “chiến tranh đặc biệt” của đế quốc Mỹ.

Để cách mạng miền Nam tiến lên một bước mới, Đảng ta chủ trương chuyển khởi nghĩa sang chiến tranh cách mạng. Ngày 23-1-1961, Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương Đảng quyết định thành lập Trung ương Cục miền Nam để tăng cường sự chỉ đạo của Trung ương Đảng đối với cách mạng miền Nam.

Tiếp đó, ngày 31-1-1961, Bộ Chính trị ra chỉ thị về phương hướng và nhiệm vụ công tác trước mắt của cách mạng miền Nam, là: đẩy mạnh hơn nữa đấu tranh chính trị, đồng thời đẩy mạnh đấu tranh vũ trang lên song song với đấu tranh chính trị, tiến công địch bằng cả hai mặt chính trị và quân sự.

Do tương quan lực lượng giữa ta và địch ở từng vùng khác nhau nên phải nắm vững phương châm công tác ba vùng. ở vùng núi, lấy đấu tranh quân sự làm chủ yếu. ở vùng đồng bằng, kết hợp giữa đấu tranh chính trị và đấu tranh quân sự. ở vùng đô thị lấy đấu tranh chính trị làm chủ yếu gồm cả hai h́nh thức hợp pháp và không hợp pháp.

Thực hiện Chỉ thị của Bộ Chính trị, dưới sự lănh đạo trực tiếp của Trung ương Cục, Khu ủy khu V và các Đảng bộ địa phương, tuổi trẻ cùng quân dân ta ở miền Nam đă đấu tranh anh dũng, lần lượt đánh bại các mục tiêu của kế hoạch chiến tranh của địch, giành được thắng lợi quan trọng, đưa cách mạng tiến lên vững chắc.

Đảng bộ miền Nam đă có hệ thống tổ chức thống nhất, tập trung từ Trung ương Cục đến các chi bộ. Các cấp ủy quân khu, tỉnh ủy, huyện ủy được củng cố. Công tác phát triển Đảng được quan tâm. Nhiều đoàn viên ưu tú được vinh dự đứng vào hàng ngũ của Đảng, số Đảng bộ lớn mạnh lên trong đấu tranh quyết liệt ngày càng nhiều. Mặt trận Dân tộc giải phóng miền Nam nhiệm vụ ngày càng mở rộng. ở các xă giải phóng, ủy ban Mặt trận đă làm chức năng của chính quyền, tổ chức nhân dân chiến đấu, sản xuất, xây dựng cuộc sống mới. Các tổ chức thành viên của Mặt trận thu hút đông đảo các tầng lớp nhân dân, có ảnh hưởng trong nước và ngoài nước.

Lực lượng vũ trang đă h́nh thành với ba thứ quân rơ rệt. Ngày 15-2-1961 các lực lượng vũ trang cách mạng được thống nhất thành Quân Giải phóng miền Nam Việt Nam.

Ngày 2-9-1961, Trung đoàn 1 bộ binh (lúc mới thành lập mang bí số C.56 sau đổi là Q. 761) được thành lập tại căn cứ Dương Minh Châu (miền Đông Nam Bộ). Đây là đơn vị chủ lực cơ động cấp trung đoàn đầu tiên của chiến trường miền Nam trong cuộc kháng chiến chống Mỹ.

Tính đến cuối năm 1961, du kích, tự vệ có 100.000 người trong đó thanh niên chiếm 80% (70.000 ở Nam Bộ, 30.000 ở khu V). Nhiều xă vùng giải phóng thành lập được trung đội du kích tập trung, sử dụng một số súng thu được của địch và vũ khí tự tạo. Du kích tự vệ là lực lượng ḷng cốt của phong trào đấu tranh chính trị ở xă, ấp, là lực lượng phối hợp chiến đấu quan trọng và nguồn bổ sung thường xuyên cho các đơn vị vũ trang tập trung. Bộ đội địa phương tỉnh, huyện và bộ đội chủ lực khu có 24.500 cán bộ, chiến sĩ. Mỗi huyện đều tổ chức được 1 trung đội bộ đội địa phương, có huyện tổ chức đến đại đội. Mỗi tỉnh có 1 đến 2 đại đội. Bộ đội chủ lực thuộc các quân khu có 11 tiểu đoàn.

Hoạt động của Đoàn và phong trào thanh niên sau đồng khởi có bước phát triển mới. Tất cả các xă vùng giải phóng và vùng tranh chấp đều có chi đoàn hoặc xă đoàn, nhiều nơi h́nh thành cấp huyện và cấp tỉnh. Hội liên hiệp thanh niên giải phóng thành lập và phát triển là thành viên trong Mặt trận dân tộc giải phóng. Phong trào thanh niên sôi nổi, đi đầu trên nhiều lĩnh vực công tác. Năm 1962 tại Liên khu V, trong đợt 1 tuyển quân đă có 2.600 thanh niên xung phong ṭng quân. Xă Ḥa Hiệp, huyện Tuy Ḥa, (Phú Yên) từ đồng khởi đến năm 1962 đă có 200 thanh niên ṭng quân, 400 thanh niên vào du kích. Tính chung lực lượng vũ trang toàn khu từ huyện trở lên có tới 85% là thanh niên, 95% du kích là nam nữ thanh niên. Phong trào chiến tranh du kích phát triển. Hai nữ đoàn viên thanh niên Tạ Thị Kiều (xă An Thạnh) và út Tuyết (xă Đa Phước) tỉnh Bến Tre đă phối hợp hiệp đồng, dùng mưu lấy 2 đồn giặc, thu vũ khí, bắt tù binh. Chị Tạ Thị Kiều được tuyên dương “Anh hùng lực lượng vũ trang quân giải phóng miền Nam”. ở Giồng Trôm (Bến Tre), Lê Văn Chính sáng tạo các kiểu đánh địch, bố trí trận địa toàn vũ khí thô sơ, hầm chông cạm bẫy, lựu đạn già, ḿn tự tạo cùng ong ṿ vẽ diệt một lúc 20 tên ngụy. Tại Cà Mau, đoàn viên Nguyễn Việt Khái, đội trưởng du kích xă Tân Hưng Tây đă dũng cảm đón lơng, chờ cho máy bay địch xuống thấp, với 8 viên đạn các bin, anh đă bắn rơi 2 máy bay địch và bắn bị thương hai chiếc khác. Chiến công của anh đă mở ra phong trào dùng súng trường bắn máy bay địch trong các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long. Nguyễn Việt Khái được tuyên dương “Anh hùng lực lượng vũ trang quân giải phóng miền Nam”. ở Tân Trụ (Long An), trung đội trưởng du kích Huỳnh Văn Đảnh, với 73 viên đại hạ mấy chục tên địch. Tiêu biểu cho chủ nghĩa anh hùng cách mạng của tuổi trẻ miền Nam năm 1962 là chiến công của 10 dũng sĩ Điện Ngọc, huyện Điện Bàn, Quảng Nam. Ngày 20-4-1962, 7 chiến sĩ đặc công do tiểu đội trưởng Lê Tấn Hiển và tiểu đội phó Vơ Như Hưng chỉ huy, cùng với 3 cán bộ của huyện ủy Điện Bàn về phát động quần chúng ở xă Điện Ngọc. Địch phát hiện, huy động 1 tiểu đoàn biệt kích và nhiều dân vệ bao vây tiến công. Để bảo vệ tài sản và tính mạng của nhân dân, các anh vừa chiến đấu vừa rút ra ngoài cánh đồng, cố thủ tại một giếng đ́a cạn, đánh địch từ 8 giờ sáng tới chiều tối, diệt hơn 100 tên, bên ta có 3 đồng chí hy sinh. Lợi dụng đêm tối, 2 đồng chí nghi binh đánh lạc hướng địch, chôn cất tử sĩ xong đưa thương binh và toàn đội rút về nơi an toàn. Cả 10 người đều là đoàn viên thanh niên. Trận chiến đấu của họ trở thành huyền thoại về 10 dũng sĩ Điện Ngọc anh hùng. Tiểu đội phó Vơ Như Hưng về sau chiến đấu nhiều trận, diệt 54 tên địch, bắt sống 9 tên Mỹ, thu 12 súng, phá huỷ nhiều phương tiện chiến tranh và anh dũng hy sinh. Ngày 5 - 5 - 1965 Vơ Như Hưng được truy tặng danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang.

Từ năm 1961 đến năm 1964, ở các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long mỗi tỉnh c̣n có hàng ngàn thanh niên t́nh nguyện lên miền Đông tham gia bộ đội chủ lực miền, đông nhất là các tỉnh Long An, Mỹ Tho, Bến Tre. Các tỉnh miền Tây như Cần Thơ, Cà Mau, Hà Tiên, Rạch Giá... lựa chọn thanh niên là xă đội trưởng, xă đội phó có thành tích, các trung đội trưởng du kích dày dạn kinh nghiệm đưa về miền Đông để đào tạo thành cán bộ chỉ huy. Riêng tỉnh Rạch Giá trong hai năm 1961 - 1962 đă gửi 2.000 thanh niên lên miền Đông. Phong trào thanh niên ṭng quân đă góp phần làm thay đổi tương quan lực lượng quân sự giữa ta và địch. Năm 1960, tỉ lệ 1/17, th́ năm 1961 là 1/10 và càng rút ngắn trong những năm sau. Chiến tranh du kích phát triển mạnh trên cả ba vùng chiến lược.

Để có vũ khí cung cấp cho lực lượng vũ trang, đầu năm 1962, những chiếc tàu “không số” đầu tiên lần lượt chở “hàng quân sự” vào Cà Mau. Tháng 3 - 1962, chuyến tàu chở vũ khí do đồng chí Bông Văn Dĩa phụ trách di chuyển trinh sát, mở đường ṃn Hồ Chí Minh trên biển từ Bắc vào Nam đă cập bến an toàn ở Rạch Gốc, xă Tân An, huyện Ngọc Hiển, tỉnh Cà Mau. Đồng chí Bông Văn Dĩa đă hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ, được phong tặng danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân.

Trung tuần tháng 8-1962, Quân ủy Trung ương thông qua Nghị quyết mở đường vận chuyển chiến lược trên biển. Đoàn 759 bước vào giai đoạn vận chuyển đầy bí mật, bất ngờ, viết nên những trang anh hùng về con đường huyền thoại trên biển Đông - đường Hồ Chí Minh trên biển, góp phần đánh thắng chiến lược “Chiến tranh đặc biệt” của Mỹ.

Trong hai tháng cuối năm 1962, bốn chuyến tàu “không số” đă đưa được 111 tấn vũ khí cho khu 9, cập bến ở Cà Mau an toàn.

Tháng 5-1961, Quân khu Sài G̣n - Gia Định được thành lập, chỉ một thời gian ngắn đă có 20.000 thanh niên thành phố xin gia nhập lực lượng vũ trang, đánh địch trên mọi chiến tuyến. Ngày 26-3-1961, Ban cán sự sinh viên, học sinh Sài G̣n thành lập “Đội vũ trang quyết tử” gồm thanh niên công nhân thợ tiện và anh Hà Văn Hiền lănh đạo. Ra quân trận đầu, đội diệt tên Uyliam Tômát, chuyên viên cao cấp không quân Mỹ tại đường Ngô Thời Nhiệm. Tiếp đó, đội tập kích bằng lựu đạn vào trụ sở cơ quan USOM của Mỹ trên đường Trần Hưng Đạo, làm 7 tên chết và bị thương, cùng nhiều trận đánh khác. Đặc biệt đội đă nghiên cứu, chuẩn bị công phu, tổ chức diệt tên đại sứ Mỹ Nâutinh trên đường Páttơ, thủ pháo rớt đúng chỗ ngồi của Nâutinh nhưng kíp lâu ngày bị ẩm không phát nổ. Nâutinh thoát chết, nhưng đă gây tiếng vang lớn. Do sơ suất, chúng theo dơi bắt được Lê Hồng Tư và một số đồng chí, đồng đội của anh. Tiếp đó, tháng 8-1961 căn cứ của ban cán sự ở Mỹ Hạnh, huyện Đức Ḥa bị địch phát hiện, chúng bất ngờ vây đánh, đồng chí Trần Quang Cơ, Bí thư Ban cán sự hy sinh, 2 đồng chí Lê Quang Vịnh và Lê Văn Dung bị bắt.

Ngày 24-5-1962, chính quyền Ngô Đ́nh Diệm đưa các anh Lê Hồng Tư, Lê Quang Vịnh, Lê Văn Thành, Huỳnh Văn Chín cùng 8 đồng chí khác ra xử, với tội danh “chống lại cuộc bầu cử và mưu sát đại sứ Mỹ Nâutinh”. Trước ṭa án địch, anh Lê Hồng Tư đă nói: “Tôi rất tiếc không đủ lựu đạn để giết hết những tên cầm đầu bọn xâm lược”. Các anh bị kết án tử h́nh, c̣n người thấp nhất là 5 năm tù. Ṭa tuyên án vừa dứt, các anh đồng thanh hô to: “Đả đảo luật phát xít của ngụy quyền miền Nam”, “Đả đảo phát xít”, “Đả đảo đàn áp” rồi cất tiếng hát vang bài “Giải phóng miền Nam” trên đường từ ṭa án về nhà giam. Phiên ṭa đă gây xôn xao dư luận Sài G̣n, phong trào chống vụ án 24-5 từ Sài G̣n lan đến nhiều địa phương khác.

Đánh dấu sự phát triển của phong trào cách mạng, ngày 16-2-1962, Đại hội lần thứ nhất Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam, bầu Luật sư Nguyễn Hữu Thọ làm Chủ tịch, Đại hội công bố 4 chủ trương cứu nước khẩn cấp:

1. Đế quốc Mỹ phải đ́nh chỉ cuộc chiến tranh xâm lược miền Nam.
2. Giải tỏa toàn bộ “ấp chiến lược”.
3. Thành lập ở miền Nam một Chính phủ Liên hiệp dân tộc.
4. Thực hiện đường lối ngoại giao ḥa b́nh trung lập.

Chính quyền Kennơđi, sau gần một năm thăm ḍ, đầu năm 1962, mới quyết định tiến hành chiến lược “Chiến tranh đặc biệt” mà xương sống của nó là kế hoạch Stalây-Taylo. Để hỗ trợ cho kế hoạch b́nh định này, năm 1962, Mỹ-Diệm đă tiến hành 2.577 cuộc hành quân cấp tiểu đoàn trở lên (gấp hai lần năm 1961).

Năm 1962, Mỹ ngụy dự định lập 16.000 “ấp chiến lược” trên toàn miền Nam. Nhưng đến hết 9 tháng chỉ lập được 3.225 ấp, đến cuối năm cũng chỉ lập được 3.900 ấp. Cùng thời gian trên, toàn miền Nam đă có 2.665 lần nhân dân nổi lên phá “ấp chiến lược”, 463 ấp bị phá hoàn toàn, 115 ấp được xây dựng thành “ấp chiến đấu”.

Ḥa nhịp với đấu tranh vũ trang, đấu tranh chính trị cũng phát triển thành một phong trào rộng lớn, mănh liệt, thu hút mọi tầng lớp nhân dân ở miền Nam. Bằng những h́nh thức và phương pháp đấu tranh thích hợp, mọi người già, trẻ, trai, gái đều xông lên, mặt đối mặt với kẻ thù. Trong cuộc đấu tranh trực diện với địch, chống cào nhà, gom dân, lập “ấp chiến lược”, phải kể đến vai tṛ nữ thanh niên. Điển h́nh là phân đoàn nữ thanh niên xóm Bàu Mây, ấp An Đước, xă An Tịnh do phân đoàn trưởng Bảy Trinh cùng 10 đoàn viên làm trụ cột, đấu tranh giằng co quyết liệt với địch liên tục 60 ngày đêm, chống cào nhà, gom dân thắng lợi. Những đội quân chính trị hùng hậu của quần chúng đă góp phần làm thất bại nhiều cuộc hành quân càn quét của địch, cản trở và phá vỡ kế hoạch “ấp chiến lược”, bảo vệ tài sản và tính mệnh của nhân dân. Lực lượng đó đă vận động hàng vạn binh sĩ và nhân viên ngụy quyền trở về với nhân dân.

Ở nông thôn, đấu tranh chính trị nhằm chống càn quét, gom dân, lập ấp và khi địch lập ấp được th́ đấu tranh phá ấp chiến lược. Ở thành thị, đấu tranh chính trị đ̣i cải thiện đời sống, chống tăng thuế, đuổi nhà, chống bắt lính, chống lập “khóm chiến lược”...

Năm tháng đầu năm 1962, công nhân Sài G̣n tiến hành 82 cuộc đấu tranh. Nổi bật nhất là cuộc băi công của 800 công nhân hăng dệt Vimitếc (tháng 2-1962), của 5.000 công nhân cao su đấu tranh kéo dài 6 tháng, của 3 vạn học sinh, sinh viên biểu t́nh, mít tinh, băi khóa, hội thảo chống Mỹ-ngụy. Hàng vạn người tham gia phong trào chống địch kết án Giáo sư Lê Quang Vịnh,v.v...

Kế hoạch Stalây-Taylơ năm 1962 mở đầu coi như thất bại, đầu năm 1963 Mỹ-Diệm bổ sung kế hoạch cứu nguy (mật danh A.D.6), với ư đồ trong năm 1963-1964 sẽ liên tục mở các cuộc hành quân “dồn bộ đội địa phương và du kích Việt cộng vào thế chạy dài, tránh né vĩnh viễn”. Sau đó tổng tiến công chiến lược, tiêu diệt các “mật khu” Việt cộng gồm 13 điểm ở đồng bằng sông Cửu Long, 17 điểm ở Đông Nam Bộ và các mật khu tiếp giáp giữa các tỉnh miền Trung và cao nguyên.

Kế hoạch A.D.6 chưa kịp triển khai, đầu năm 1963, Mỹ-Diệm đă bị một đ̣n choáng váng bất ngờ tại ấp Bắc, xă Tân Phú Trung, huyện Cai Lậy, cách thị xă Mỹ Tho 16 kilômét. Phát hiện có chủ lực của ta tại đây, tướng P.Hakin trực tiếp vạch kế hoạch mở cuộc hành quân “Đức Thắng 1/13” nhằm tiêu diệt chủ lực Việt cộng. Lực lượng ta ở đây có 2 đại đội chủ lực (đại đội 1 tiểu đoàn 514 của tỉnh Mỹ Tho; đại đội 1 của tiểu đoàn 216 của khu 8), 1 trung đội trợ chiến, 1 trung đội bộ đội địa phương huyện Châu Thành và 1 trung đội du kích xă.

Cuộc hành quân do sư đoàn trưởng sư đoàn 7 chỉ huy, có các cố vấn Mỹ đi kèm. Sáng 2-1-1963, sau khi Hakin cho pháo và máy bay oanh kích, địch mở 13 đợt tiến công mà không vào được làng. Chiều tối, y buộc phải cho lùi quân ra lộ 4 chỉnh đốn để sáng 3-1 sẽ mở trận tiến công quyết định. Nhưng đêm ngày 2 rạng ngày 3-1-1963, nhân dân và bộ đội, du kích đă bí mật rút ra khỏi ấp về căn cứ an toàn; chiến thuật “phượng hoàng vồ mồi” đă kết thúc thảm hại với 450 tên chết, có 9 cố vấn Mỹ, 5 trực thăng bị bắn rơi, 11 chiếc khác bị thương, 3 M113 cháy trụi và 1 tàu chiến bị bắn ch́m.

Ấp Bắc là trận đánh đầu tiên trên địa h́nh đồng bằng với 1 chọi 10, ta đă đánh thắng địch có vũ khí mạnh, quân đông, sử dụng chiến thuật tân kỳ “trực thăng vận” và “thiết xa vận”, con chủ bài của chiến lược “chiến tranh đặc biệt”.

Cùng với quân dân Ấp Bắc, ngày 2 và ngày 3-1-1963, quân và dân Châu Thành, Cai Lậy, thị xă Mỹ Tho đă nhất tề nổi dậy tiến công địch, diệt đồn bốt, đánh giao thông, phá “ấp chiến lược”. Hàng ngh́n đồng bào nông thôn kéo vào thị xă Mỹ Tho “tản cư ngược”, một h́nh thức đấu tranh, làm ùn tắc giao thông, ngăn cản quân địch đi tăng viện, vây kín các trận địa pháo. Ḍng người tràn ngập thị xă, đ̣i tin tức chồng, con, đ̣i không được bắn pháo, càn quét thôn ấp... làm hàng ngũ ngụy quân, ngụy quyền hoang mang, không dám đàn áp, phải kéo lực lượng đang hành quân càn quét về bảo vệ thị xă.

Chiến thắng Ấp Bắc đă cổ vũ mạnh mẽ tuổi trẻ miền Nam hưởng ứng phong trào “Thi đua Ấp Bắc giết giặc lập công” trên khắp các chiến trường. Tại khu 8, kết thúc đợt một (năm 1963) đă phá 135 ấp chiến lược, bức rút 207 đồn, bốt, diệt 2.600 tên địch, vận động 6.000 binh sĩ ngụy quay về với nhân dân, 51.300 thanh niên nam nữ gia nhập dân quân du kích.

Lực lượng vũ trang địa phương phát triển nhanh. Năm 1963, bộ đội địa phương tỉnh đă tăng lên gấp đôi so với năm 1962, (64.000 quân so với 30.500 quân), du kích cũng tăng hơn 10.000 người; đảng viên, đoàn viên đều tham gia chiến đấu trong lực lượng vũ trang nên đă lôi cuốn đông đảo các tầng lớp quần chúng già, trẻ, trai, gái, trong cuộc chiến tranh nhân dân rộng lớn.

Mỗi người dân đều biết dùng vũ khí thô sơ, tự tạo, làm chông ḿn, cạm bẫy đánh địch. ở Nam Bộ năm 1963 số địch chết bằng vũ khí thô sơ là 27%. Xă Đông Phương, thị xă Cần thơ, 90% dân vào du kích. Bến Tre, có sáng kiến đầu tiên dùng ong ṿ vẽ kết hợp súng ngựa trời đánh đồn Anh Dinh, chống địch đi càn. Trong năm 1963, Bến Tre đă đặt hơn 4.500 tổ ong ṿ vẽ chống địch trên 71 xă.

Du kích Cà Mau dùng cách “bao vây, đánh lấn” chặn nguồn nước, cắt tiếp tế, bắt rút nhiều đồn bốt dọc các sông Cái Tàu, Cái Lớn, sông Trẹm, Đầm Dơi, giải phóng nhiều vùng.

Một phong trào săn máy bay lên thẳng, diệt M.113 được phát động rộng khắp. Tổng số máy bay bị hạ trong năm 1963 là 690 chiếc, xe cơ giới bị diệt là 800 xe.

Ngày 9-9-1963, ở Nam Bộ diễn ra trận tiến công chi khu quân sự Cái Nước-Đầm Dơi (Cà Mau). Bộ đội chủ lực Quân khu IX loại 558 tên địch, thu 200 súng. Cũng trong tháng 9, ta tập kích sân bay Sóc Trăng, phá 30 máy bay. Ngày 23-11 bộ đội địa phương tỉnh phối hợp với đặc công đánh căn cứ huấn luyện biệt kích Đức Ḥa (Long An) diệt và bắt sống 170 tên, có 13 tên Mỹ, thu 540 súng. Ngày 31-12-1963, trong trận đánh vận động xuất sắc ở Đường Long (Bến Cát, Thủ Dầu Một), ta diệt gọn tiểu đoàn 32 biệt động “Cọp đen” khét tiếng tàn ác, thu 300 súng, mở đầu những trận đánh tiêu diệt quy mô ngày càng lớn của quân giải phóng.

Ở khu V Tây Nguyên, chiến tranh du kích phát triển khá mạnh. Tại nhiều khu vực ở Bắc ái, Ninh Thuận, Gia Lai, Kon Tum, miền Tây Trị Thiên, du kích vừa đánh địch vừa sản xuất, làm chủ buôn làng.

Lực lượng chủ lực Quân khu V đă khắc phục rất nhiều khó khăn về lương thực, vũ khí, mở hai đợt hoạt động mạnh. Ngày 3-1-1963, bộ đội đặc công tập kích vào trung tâm huấn luyện biệt kích Plâymơnông (Plâycu) giết và làm bị thương 250 tên địch (có 11 tên Mỹ), bắt sống 140 tên, thu 100 súng các loại. Tháng 4-1963, ta lại tập kích vào căn cứ pháo binh ngụy đóng ở Long Lếch (Tây Giá Vụt, Quảng Ngăi), diệt 1 đại đội pháo, thu vũ khí.

Năm 1963, ta đánh 24.600 trận lớn nhỏ, diệt vào làm bị thương, bắt sống trên 7,8 vạn tên địch, có 600 tên Mỹ, bắn rơi và phá hủy 609 máy bay, phá hàng trăm xe thiết giáp và xe vận tải. Cách đánh cũng được nâng cao. Đánh đồn bốt, căn cứ nhiều hơn trước: trên 800 đồn bốt bị diệt, bức hàng, bức rút. Cách đánh giao thông thủy, bộ được chú trọng; 34 đoàn xe lửa bị lật, 236 tàu xuồng bị đánh ch́m, đánh hỏng; thu được hơn 1 vạn súng các loại, có cả pháo 105mm.

Đấu tranh vũ trang được đẩy mạnh, phong trào phá “ấp chiến lược” càng có điều kiện giành nhiều thắng lợi hơn. Trên toàn miền Nam, năm 1963 đă có 34 triệu lượt người tham gia đấu tranh chính trị phá “ấp chiến lược”, phá hoàn toàn 2.895 ấp (sau khi phá đi, phá lại 5.950 lần) trong số 6.164 ấp chúng lập được. Ta đă phá được thế ḱm kẹp, giành quyền làm chủ ở 12.000/17.000 thôn, giải phóng 5/14 triệu dân trên toàn miền Nam. Hơn 1,5 triệu ha/3,5 triệu ha ruộng đất lại về tay nông dân; hơn 23.000 thanh niên đă ṭng quân đánh giặc. Hàng ngh́n “ấp chiến lược” biến thành làng chiến đấu của ta. Nhân dân các tỉnh Mỹ Tho, G̣ Công, Long An, Tây Ninh, Phú Yên, B́nh Định đă có thành tích xuất sắc trong phong trào phá “ấp chiến lược”.

Do tác động của đấu tranh vũ trang và phong trào phá “ấp chiến lược” ở các vùng nông thôn, phong trào đấu tranh chính trị của công nhân, nhân dân lao động, học sinh, sinh viên, tín đồ Phật giáo... ở đô thị phát triển rộng khắp. Tháng 3-1963, tại Thuận An (Huế), Hội Liên hiệp sinh viên, học sinh Trung Trung Bộ đă được thành lập. Ngày 17-3, Đoàn sinh viên phật tử Huế ra đời, quy tụ đông đảo sinh viên yêu nước tiến bộ. Nổi bật trong phong trào đô thị thời gian này là cuộc đấu tranh của tín đồ Phật giáo.

Lúc đầu là đấu tranh bảo vệ đạo Phật nhưng v́ bị chính quyền Ngô Đ́nh Diệm đàn áp, lại được sự ủng hộ của lực lượng cách mạng và các tầng lớp nhân dân, cuộc đấu tranh đă chuyển thành một phong trào chính trị rộng lớn. Ngày 7-5-1963, Ngô Đ́nh Diệm ra lệnh hạ cờ Phật trong dịp lễ Phật đản. Tăng ni, Phật tử và nhân dân Huế xuống đường phản đối, bị địch đàn áp dă man. Tối 8-5-1963, hơn 10.000 học sinh, sinh viên và nhân dân đến Đài phát thanh Huế phản đối ngụy quyền không tường thuật lễ Phật đản trên đài, chúng cho xe cứu hỏa, xe tăng và binh lính nổ súng bắn chết 8 người (5 là học sinh). Ngày 10-5, tại chùa Từ Đàm, Phật giáo đưa ra 5 nguyện vọng đ̣i chấm dứt kỳ thị tôn giáo. Ngày 14-5-1963, ủy ban Trung ương Mặt trận Dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam ra tuyên bố kêu gọi nhân dân cả nước và nhân dân thế giới ủng hộ cuộc đấu tranh của đồng bào Phật giáo. Mặc dù bị chính quyền Ngô Đ́nh Diệm đàn áp, nhiều tín đồ bị chết, bị thương, bị bắt, phong trào vẫn bùng lên, lan rộng.

Tại Sài G̣n, sinh viên, học sinh băi khóa, xuống đường ủng hộ cuộc đấu tranh của bà con Phật giáo, chống chế độ độc tài gia đ́nh trị của Ngô Đ́nh Diệm. Ngày 11-6-1963, Ḥa thượng Thích Quảng Đức tự thiêu tại ngă tư đường Lê Văn Duyệt - Phan Đ́nh Phùng để phản đối ngụy quyền Sài G̣n đàn áp Phật giáo. Ngày 16-6, hàng trăm ngàn tín đồ, thanh niên, sinh viên, học sinh và nhân dân Sài G̣n dự lễ tang Ḥa thượng Thích Quảng Đức. Ngày 25-8, 5.000 học sinh Sài G̣n biểu t́nh tại chợ Bến Thành, cảnh sát xả súng vào đoàn nữ sinh áo trắng đi đầu, chị Quách Thị Trang, học sinh Trường Trường Sơn trúng đạn hy sinh tại chỗ. Phong trào đấu tranh bùng lên quyết liệt.

Trước hành động đàn áp cực kỳ tàn bạo của Mỹ - Diệm đối với đồng bào miền Nam, Chủ tịch Hồ Chí Minh đă ra tuyên bố lên án tội ác của chúng. Người chúc đồng bào miền Nam: Đoàn kết, đấu tranh, thắng lợi.

Sau một năm rưỡi thực hiện kế hoạch Xtalây-Taylo vẫn không cứu văn được t́nh thế nguy ngập của ngụy quân, ngụy quyền, Mỹ cho rằng nguyên nhân chính của t́nh h́nh đó là do bọn tay sai Ngô Đ́nh Diệm bất tài, bất lực.

Phong trào cách mạng miền Nam phát triển như vũ băo sau đồng khởi, làm cho mâu thuẫn Mỹ - Diệm càng thêm gay gắt, buộc Mỹ phải đi đến quyết định lật đổ Diệm, đưa bọn tay sai khác lên, thực hiện tiếp kế hoạch chiến tranh của Mỹ.

Ngày 1-11-1963, thông qua bọn tướng lĩnh tay sai do Dương Văn Minh cầm đầu, Mỹ tiến hành cuộc đảo chính ở Sài G̣n. Hai anh em Diệm - Nhu bị bọn đảo chính giết chết, nhưng Mỹ - Ngụy lại bước vào giai đoạn khủng hoảng chính trị triền miên.

Ngày 2-11-1963, ngay sau khi Diệm - Nhu bị lật đổ, gần một triệu thanh niên, học sinh, sinh viên Sài G̣n - Gia Định đă tổ chức thành 20 đoàn biểu t́nh đi qua các phố với những khẩu hiệu: “Đánh đổ chế chộ độc tài phát xít”, “Phải thực hiện tự do, dân chủ”, “Đế quốc Mỹ cút khỏi miền Nam Việt Nam”,v.v... Đoàn biểu t́nh đă tiến vào trụ sở Quốc hội ngụy, Bộ Lao động dân vụ, Nha Thông tin, dinh Gia Long và đốt bốt Lê Văn Ken, truy lùng bọn ác ôn để trả thù cho chị Quách Thị Trang và những người bị chúng sát hại.

Qua phong trào, lực lượng cách mạng trong các trường học đă có bước phát triển mới, nhiều trường đă có chi đoàn thanh niên, chi bộ Đảng. Trường Pétrus Kư đă tổ chức công khai lễ kỷ niệm anh Trần Văn Ơn (9-1-1964) và đấu tranh chống tăng thu học phí trường công đạt thắng lợi.

Ngày 30-1-1964, Nguyễn Khánh đảo chính lật đổ Dương Văn Minh. Với đội ngũ được nhân lên mạnh mẽ hơn trước, phong trào thanh niên công nhân đă có sự phát triển mới cả về chiều rộng và chiều sâu, cùng với phong trào học sinh, sinh viên tạo thành một làn sóng đấu tranh mạnh mẽ ở các đô thị miền Nam. Từ đầu năm 1964, phong trào đấu tranh của giai cấp công nhân, mà ṇng cốt là tuổi trẻ các nhà máy, xí nghiệp đă liên tục nổ ra dưới các h́nh thức như băi công, xuống đường, đ̣i quyền dân sinh, dân chủ, chống đàn áp, sa thải công nhân,v.v... Đó là cuộc đấu tranh của 7000 công nhân bốc vác của hăng Stic, Xôvicôtina, cảng Sài G̣n... Tháng 5-1964, 12.000 công nhân lái xe tắc-xi đấu tranh chống Mỹ giết hại anh Nguyễn Văn Bảy và 2 công nhân lái xe tắc-xi khác. Sau đám tang những công nhân lái xe tắc-xi bị sát hại, “Tuần lễ tẩy chay Mỹ”, đón đánh tiêu diệt lính Mỹ trên đường phố Sài G̣n - Gia Định nổ ra liên tiếp. Đặc biệt là cuộc đấu tranh kéo dài của thanh niên và công nhân Xí nghiệp Dệt Vimytex bắt đầu từ 17-4-1964, chống chủ đuổi 151 công nhân diễn ra rất quyết liệt. Ngày 10-8-1964, ngụy quyền cho lính đến đàn áp làm bị thương hàng trăm người. Nhằm phối hợp với cuộc đấu tranh của giai cấp công nhân, ngày 21-8-1964, 4000 thanh niên, sinh viên, học sinh Sài G̣n đă tổ chức hội thảo tẩy chay “Hiến chương Vũng Tàu” mà Nguyễn Khánh đă kư ngày 20-8, bán rẻ cảng Cam Ranh cho đế quốc Mỹ, đ̣i băi bỏ lệnh thiết quân luật, đ̣i tự do ngôn luận, sau đó là cuộc xuống đường, phát động “Tuần lễ đấu tranh chống Hiến chương Vũng Tàu”. Cùng ngày, 5.000 học sinh, sinh viên tổ chức mít tinh ở trường Đại học Luật khoa, rồi kéo đến Bộ Thông tin ngụy đ̣i tự do báo chí. Ngày 22-8, sau một cuộc hội thảo, 4000 thanh niên, học sinh, sinh viên kéo đến bao vây chỗ ở của Nguyễn Khánh. Hưởng ứng phong trào đấu tranh của công nhân,thanh niên, học sinh, sinh viên Sài G̣n, ngày 24-8, tất cả các trường trung học ở Đà Nẵng đồng loạt băi khóa. ở thành phố Đà Nẵng, 6 trường trung học xuống đường cùng với 30.000 đồng bào đ́nh công, băi chợ, tham gia biểu t́nh, tuần hành phản đối Mỹ - Khánh, đ̣i xóa bỏ “Hiến chương Vũng Tàu”. Bị bọn ác ôn đàn áp, làm chết một số người nên làn sóng đấu tranh càng lên cao, đoàn người kéo đến vây ṭa thị chính, tên trung tá hải quân thị trưởng phải chạy trốn, tên thiếu tướng Nguyễn Chánh Thi, Tư lệnh vùng 1 chiến thuật phải ra lệnh giới nghiêm, bắt giam hàng chục học sinh và những người biểu t́nh. Bất chấp lưỡi lê, súng đạn, tù đày, tuổi trẻ Đà Nẵng đă đi đầu, xông lên cùng đồng bào dùng gậy gộc, vỏ chai, đất đá tấn công bọn quân cảnh, cảnh sát, giải vây những người bị bắt. Anh chị em c̣n bao vây và chiếm ṭa thị chính, làm chủ thành phố trong 9 ngày (từ 25-8 đến 3-9-1964), diệt 80 tên ác ôn, đốt cháy hàng trăm xe Mỹ. Sáng ngày 23-8, thanh niên, sinh viên, học sinh và đồng bào Sài G̣n lại xuống đường kéo đến Bộ Thông tin ngụy đưa yêu sách, đập phá Đài phát thanh. Sáng ngày 25-8-1964, hàng trăm ngh́n học sinh, sinh viên, thanh niên và đồng bào các giới đă kéo đến đường Thống Nhất trước dinh Nguyễn Khánh. Đến trưa, lực lượng bao vây dinh Nguyễn Khánh đă lên tới 400.000 người, cả thành phố rầm rập khí thế đấu tranh. Đến 15 giờ, Nguyễn Khánh phải đứng ra nhận tội lỗi và tuyên bố rút lui chức Chủ tịch Việt Nam Cộng ḥa do hắn tự phong, tuyên bố hủy bỏ “Hiến chương Vũng Tàu.

Tuy nhiên, cuộc đấu tranh của thanh niên, công nhân xí nghiệp dệt Vimytex vẫn chưa đạt được yêu cầu. Ngày 13-9-1964, công nhân nha công chính, cảng Sài G̣n và các Nhà máy Tovicô, nhà máy ximăng đă ra tuyên bố ủng hộ cuộc đấu tranh của công nhân nhà máy Dệt Vimytex. Ngày 18-9, công nhân ô tô buưt, công nhân cao su, gửi tiền ủng hộ công nhân Vimytex.

Phong trào đấu tranh chống chế độ độc tài quân phiệt Nguyễn Khánh năm 1964 là đỉnh cao của phong trào đấu tranh cách mạng ở thành thị, đă làm phá sản uy tín chính trị của Nguyễn Khánh - một tên tay sai gian xảo do Mỹ đưa lên, trong đó phong trào đấu tranh của thanh niên, học sinh, sinh viên đóng vai tṛ ṇng cốt.

Đánh giá phong trào đấu tranh ở thành thị miền Nam lúc bấy giờ, đồng chí Lê Duẩn, Bí thư thứ nhất Trung ương Đảng ta đă viết: “Cuộc nổi dậy của nhân dân đô thị trong phong trào sinh viên, Phật giáo và nhân dân lao động để đánh đổ một Chính phủ tay sai ngoài ư muốn của Mỹ, cũng là hành động có tính chất bạo lực đi đến khởi nghĩa ở thành phố”.

Tháng 12-1963, Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa III họp hội nghị lần thứ 9, ra nghị quyết quan trọng về đường lối quốc tế và chủ trương lănh đạo cách mạng miền Nam.

Tại Thủ đô Hà Nội, ngày 27-3-1964 Chủ tịch Hồ Chí Minh triệu tập Hội nghị chính trị đặc biệt. Tại Hội nghị, Người đă đọc một bản báo cáo quan trọng. Sau khi kiểm điểm lại những sự kiện lớn trong 10 năm qua ở nước ta và thế giới, Người khẳng định nhân dân ta nhất định thắng, đế quốc Mỹ nhất định sẽ thất bại. Người kêu gọi: “Mỗi người làm việc bằng hai để đền đáp đồng bào miền Nam ruột thịt”.

Đầu năm 1964, tướng Pôn Hakin mất chức, cũng là lúc cáo chung kế hoạch bổ sung A.D.6 mà ông ta là tác giả đưa ra thực hiện năm 1963.

Năm 1964, quân ngụy tăng lên trên nửa triệu, được trang bị tốt hơn, nhưng lại bị thua đau đơn, nặng nề hơn. Ta đánh địch ở tận Sài G̣n và các căn cứ, sào huyệt của Mỹ. Ngày 16-2-1964 tập kích rạp Kinh Đô diệt 150 sĩ quan Mỹ. Ngày 2-5-1964 đánh ch́m tàu Cađơ trọng tải 15.000 tấn vừa cập bến Bạch Đằng với toàn bộ hàng hóa và 19 máy bay lên thẳng. Ngày 5-6-1964 khách sạn Caraven bị đánh sập, 100 sĩ quan Mỹ chết và bị thương. ngày 24-12 khách sạn Bơ rinh bị đánh ḿn; sân bay Tân Sơn Nhất bị tiến công, sân bay Biên Ḥa bị pháo kích, hỏng 17 máy bay có 5 chiếc B57. Các sân bay Đà Nẵng, Quy Nhơn, Plâycu cũng liên tiếp bị tiến công... Tại Sài G̣n, 30.000 thanh niên, học sinh, sinh viên và nhân dân biểu t́nh đả đảo Nguyễn Khánh.

Giữa lúc đó, Mỹ - ngụy đưa người chiến sĩ biệt động Sài G̣n Nguyễn Văn Trỗi, người đặt ḿn trên cầu Công Lư giết hụt tên Bộ trưởng Quốc pḥng Mỹ Mắc Namara ra xử bắn làm dư luận cả nước và thế giới phẫn nộ. Ngày 15-10-1964 Nguyễn Văn Trỗi đă biến pháp trường thành diễn đàn lên án bọn Mỹ xâm lược và bè lũ tay sai bán nước. Nguyễn Văn Trỗi đă hô vang ba lần: “Hồ Chí Minh muôn năm”, nêu khí phách lẫm liệt của người anh hùng trẻ tuổi đi vào lịch sử trong 9 phút cuối cùng của đời ḿnh. Biến căm thù thành hành động, Quảng Nam - Đà Nẵng quê hương anh, hơn 1.000 thanh niên đă xung phong vào bộ đội, 2.500 năm nữ thanh niên gia nhập dân quân du kích, thề lấy máu giặc rửa thù cho Nguyễn Văn Trỗi.

Năm 1964, với thế đứng vững mạnh trên chiến trường chính là Đông Nam Bộ và Khu V, nhiều trận đánh sử dụng cấp trung đoàn và tiêu diệt gọn từng tiểu đoàn địch ở chiến trường nào cũng có. Cuối năm 1964, hàng vạn chiến sĩ chủ lực “Ba sẵn sàng” vượt Trường Sơn vào tăng cường cho miền Nam. Bộ đội chủ lực Quân giải phóng có sự phát triển nhảy vọt trong tư thế sẵn sàng xuất trận. Hàng vạn thanh niên t́nh nguyện đi dân công phục vụ tiền tuyến, vận tải hàng ngàn tấn vũ khí, lương thực, thực phẩm, dự trữ vật chất đảm bảo cho bộ đội trên các chiến trường trọng điểm có thể chiến đấu liên tục trong nhiều tháng.

Ngày 7-12-1964, Quân khu V mở chiến dịch An Lăo đánh điểm, diệt viện, loại khỏi ṿng chiến đấu 700 tên, thu 300 súng, giải phóng quân lỵ và toàn huyện An Lăo. Phối hợp với An Lăo, tại Quảng Nam, Trung đoàn 1 tiến công cứ điểm Chóp Chài, diệt sở chỉ huy tiểu đoàn, 1 đại đội chủ lực ngụy, phá 2 pháo 105 ly. Các tỉnh khu V, lực lượng vũ trang hỗ trợ nhân dân nổi dậy phá 1.485 “ấp chiến lược” vùng đồng bằng, 292 “ấp chiến lược” ở miền núi, giải phóng 123 xă. Đồng bào và thanh niên khu VI phá 3.000 trong tổng số 3.800 “ấp chiến lược” do địch lập ra.

Ở miền Đông Nam Bộ, ta mở chiến dịch B́nh Giă từ 3-11-1964 đến 2-1-1965 với 5 trận đánh cấp trung đoàn, diệt gọn 2 tiểu đoàn chủ lực (có 1 tiểu đoàn dự bị chiến lược), đánh thiệt hại 7 tiểu đoàn khác, phá hàng loạt “ấp chiến lược”, giải phóng huyện Hoài Đức, 20 ngàn dân giành chính quyền làm chủ.

Quân khu V chuẩn bị mở chiến dịch, cần phải chuyển gấp 50 tấn vũ khí từ miền Bắc đưa vào bờ biển Lộ Diên (B́nh Định), hàng ngàn thanh niên t́nh nguyện làm nhiệm vụ vận chuyển. Chị em nữ thanh niên th́ nghi trang những thứ gọn nhẹ chuyển công khai ban ngày. Hàng nặng th́ ban đêm nam thanh niên dùng sức người, xe ḅ kéo với tinh thần “vai trăm cân, chân vạn dặm” phục vụ kịp thời cho chiến dịch. Ngày 8-2-1965, chiến dịch mùa xuân đánh điểm, diệt viện tại Đèo Nhông (Phù Mỹ, B́nh Định), diệt gọn 2 tiểu đoàn bộ binh, 1 chi đoàn xe bọc thép M113.

Được sự hỗ trợ của lực lượng vũ trang, nhân dân nổi dậy phá hầu hết “ấp chiến lược” của địch ở Trung Bộ, giải phóng 2,5 triệu đân (trong số 3 triệu) ở nông thôn đồng bằng. Nhiều nơi, ngụy quyền cơ sở bị diệt, chính quyền nhân dân được thành lập, “ấp chiến lược” trở thành thôn xă chiến đấu của ta.

Đội quân ngụy, “xương sống của chiến tranh đặc biệt” đứng trước nguy cơ bị tiêu diệt. Sau khi đi kiểm tra t́nh h́nh ở miền Nam, Mắc Namara phải thú nhận: Mỹ đă thất bại về quân sự ở Việt Nam. C̣n Tư lệnh Bộ chỉ huy quân sự Mỹ ở Nam Việt Nam Oétmolen th́ cho rằng: “T́nh h́nh ở Việt Nam bị xấu đi hiện ra rơ rệt hơn bao giờ hết... Nếu chiều hướng này cứ tiếp diễn th́... tiến tới sự tiếp quản của Việt cộng ở đất nước này có lẽ nội trong một năm”.

Trước t́nh h́nh đó, Chính phủ Mỹ quyết định đưa một bộ phận lực lượng chiến đấu Mỹ vào miền Nam Việt Nam, dùng không quân đánh phá mạnh và liên tục đối với miền Bắc, đưa cuộc “chiến tranh đặc biệt” đến mức cao nhất; chuẩn bị để khi t́nh h́nh nguy ngập hơn sẽ đưa quân Mỹ vào tham chiến với quy mô lớn, thực hiện chiến lược “chiến tranh cục bộ”.

*
*   *

Được thử thách và rèn luyện trong cao trào cách mạng, tổ chức Đoàn và phong trào thanh niên miền Nam nhanh chóng được khôi phục và phát triển. Cùng với các tổ chức quần chúng khác, sau khi Mặt trận dân tộc giải phóng miền Nam ra đời (20-12-1960), Hội Liên hiệp thanh niên giải phóng được thành lập, bao gồm Hội Liên hiệp sinh viên giải phóng, Hội Học sinh giải phóng và các tổ chức thanh niên yêu nước khác, tập hợp ngày càng đông đảo thanh niên, thiếu nhi dưới mọi h́nh thức tổ chức và đi vào hoạt động cách mạng.

Tổ chức Đoàn ở cơ sở, bị đánh phá ác liệt trong thời kỳ “Tố cộng”, “Diệt cộng” của Diệm, nay được các cấp ủy Đảng quan tâm lănh đạo nên từng bước được củng cố và phát triển cả về số lượng và chất lượng. Cuối năm 1960, riêng ở Quảng Nam, Đà Nẵng đă có trên 100 chi đoàn với 1.295 đoàn viên và 13.000 hội viên Hội Liên hiệp thanh niên giải phóng. Đồng thời đă xây dựng được 47 phân đội thiếu niên tiền phong với 4.909 đội viên. Tính đến năm 1962, toàn miền Nam có 21.848 đoàn viên, sinh hoạt trong 880 chi đoàn th́ đến năm 1963 đă phát triển lên 46.792 đoàn viên, sinh hoạt trong 1.375 chi đoàn và đến năm 1964, số đoàn viên đă lên tới 72.375 với 2.539 chi đoàn. So với năm 1961, th́ tổ chức Đoàn và đoàn viên năm 1965, năm tổ chức Đại hội Đoàn toàn miền Nam lần thứ nhất, tăng hơn 4 lần 988.947 đoàn viên và 3.276 chi đoàn). Điều quan trọng là tổ chức Đoàn đă phát triển rộng khắp ở trong tất cả các vùng, các địa phương thành hệ thống từ cơ sở đến huyện, tỉnh và toàn miền Nam.

Hầu hết các tỉnh, thành phố, từ năm 1961 đều có ban cán sự Đoàn với số cán bộ chuyên trách từ 2 đến 3 đồng chí. Ban cán sự Đoàn thành phố Sài G̣n được h́nh thành sớm với nhiều đồng chí trưởng thành từ phong trào, do đồng chí Phạm Chánh Trực làm Bí thư. Vừa xây dựng tổ chức, các cấp bộ Đoàn từ huyện, tỉnh và miền vừa chăm lo đào tạo, bồi dưỡng cán bộ, nhất là cán bộ Đoàn cơ sở. Vượt qua muôn ngàn khó khăn trong điều kiện địch đánh phá ác liệt, từ năm 1961 đến năm 1965 các cấp bộ Đoàn đă mở được 771 lớp huấn luyện, bồi dưỡng đào tạo được 24258 cán bộ từ chi đoàn đến huyện Đoàn, trong đó số cán bộ nữ chiếm 2/3.

Đội ngũ cán bộ Đoàn ngày càng được tăng cường là đảm bảo vững chắc cho công tác Đoàn và phong trào thanh niên miền Nam phát triển. Nhiều cán bộ Đoàn các cấp đă kiên tŕ bám trụ cơ sở trong những điều kiện cực kỳ khó khăn, ác liệt để gây dựng phong trào, xây dựng lực lượng. Nhiều đồng chí đă hy sinh anh dũng.

Trước sự phát triển của phong trào thanh niên và yêu cầu công tác Đoàn ở miền Nam. Ban Bí thư Trung ương Đoàn Thanh niên Lao động Việt Nam đă quyết định thành lập Ban thanh niên miền Nam, có nhiệm vụ giúp Ban Bí thư theo dơi, chỉ đạo phong trào thanh niên miền Nam, đề xuất cử cán bộ tăng cường cho các tổ chức Đoàn ở miền Nam. Trong những năm 60, Ban Bí thư Trung ương Đoàn đă cử nhiều đợt cán bộ Đoàn vào miền Nam công tác, phần lớn là những đồng chí có phẩm chất, năng lực, nhiệt t́nh, giữ các trách nhiệm chủ chốt từ huyện trở lên. Nhiều đồng chí đă hy sinh anh dũng trong khi thực hiện nhiệm vụ.

Qua 10 năm chiến đấu vô cùng oanh liệt với đế quốc Mỹ và bè lũ tay sai phản động, tuổi trẻ miền Nam đă không quản ngại gian khổ, hy sinh, lớp này ngă, lớn khác đứng lên, tiếp tục đương đầu với mọi thử thách cùng nhân dân đánh bại mọi âm mưu, thủ đoạn của địch, góp phần đưa cách mạng đi lên giành thắng lợi này đến thắng lợi khác.

Với những cống hiến xuất sắc và to lớn cho sự nghiệp cách mạng, Đoàn và tuổi trẻ miền Nam “Thành đồng Tổ quốc” xứng đáng nhận phần thưởng cao quư của Đảng và Ủy ban Trung ương Mặt trận dân tộc giải phóng miền Nam trao tặng: Huân chương Thành đồng hạng Nhất và hai lá cờ mang ḍng chữ: “V́ sự nghiệp giải phóng miền Nam, v́ thống nhất Tổ quốc, thanh niên miền Nam anh dũng tiến lên” và “Đoàn kết, xung phong, anh dũng, quyết thắng”.